Mở ra những hành trình mới

Nhà văn Hồ Anh Thái

LTS: Chiều qua, 27/5, Lễ tổng kết và trao giải Cuộc thi “Một chuyến đi” do báo TT&VH phối hợp tổ chức cùng với Kênh truyền hình Let’s Việt - VTC9 và Hội Nhà văn Hà Nội (trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm tròn 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam - Thụy Điển) đã diễn ra tại Hà Nội.

Không có giải Nhất, 3 giải Nhì, 4 giải Ba, cùng nhiều giải thưởng khác đã được trao. Không đơn thuần là một cuộc so tài giữa các bài viết, Cuộc thi “Một chuyến đi” còn là dịp để mọi người chia sẻ những ấn tượng thú vị trên các nẻo đường “xê dịch” của mình; và hơn nữa, còn là dịp để chia sẻ những trải nghiệm cuộc đời “ngộ ra” từ mỗi bước đi.

Buổi lễ chùng xuống bởi những tâm sự của thí sinh Nguyễn Thị Nguyện (giải Chuyến đi đáng nhớ cho tác phẩm “Tia nắng đáy sông”). Bài viết kể về chuyến đi rất ngắn ngủi của cô: từ nhà ra bờ sông, nhưng đó thực sự là một cuộc hành trình đối với cô - một cô gái tật nguyền. Đến dự buổi lễ trên chiếc xe lăn, hát một bài hát tặng tất cả mọi người, cô đã cho mọi người thấy cô đã “hướng về ánh sáng như tia nắng đáy sông soi bóng dãy núi” như thế nào.

Nguyện đã khiến cả khán phòng yên lặng...

Khép lại cuộc thi, TT&VH xin giới thiệu bài viết của nhà văn Hồ Anh Thái, Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, Chủ tịch Hội đồng chung khảo Cuộc thi.

* Khó khăn mà thú vị

Chủ đề Một chuyến đi, với định hướng rộng của Ban Tổ chức, ngay lập tức nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của các cây bút chuyên nghiệp và không chuyên trên khắp đất nước và người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài. Một chuyến đi không hạn chế về mặt đề tài: đó có thể là hành trình khám phá những vùng đất lạ, nhưng cũng có thể là hành trình khám phá tâm hồn con người và khám phá bản thân, những chuyến đi có chủ đích hoặc ngẫu hứng, những chuyến buồn - vui, những kỷ niệm thời đã qua hay cuộc du ngoạn vào tương lai, cũng có thể là những chuyến đi mở rộng không gian ra ngoài đất Việt... Một chuyến đi cũng không khuôn định thể loại: du ký, tất nhiên là phù hợp, nhưng để chuyển tải một chuyến đi, người viết hoàn toàn có thể sử dụng thể loại tản văn, tạp văn, tùy bút, phóng sự, hồi ký, tự truyện, cả sự pha trộn báo và văn với những liên tưởng hoặc tưởng tượng phóng khoáng...

Điều này được phản ảnh sinh động trong các bài viết dự thi. Từ hơn 1200 bài từ khắp nơi gửi về, Ban Sơ khảo đã chọn được 100 bài viết có chất lượng chuyển lên Hội đồng Chung khảo.

Hội đồng đã sàng lọc nhiều lần và đề cử vào vòng chấm giải 45 bài. Bắt đầu từ đây là công việc khó khăn và thú vị nhất của việc chấm thi. Khó khăn, vì chất lượng các bài viết đều ở mức khá đồng đều, ít thấy sự hơn kém. Thú vị, vì các bài đều sinh động, đa diện đa sắc về nội dung và hình thức thể hiện. Phù hợp với tinh thần rộng mở của thể lệ, tiêu chí chấm giải của các thành viên giám khảo cũng mềm dẻo và chấp nhận mọi đề tài, mọi thể loại, chỉ nêu cao một tiêu chuẩn: phải là bài viết hay. Sau khi xem xét kỹ chất lượng của các bài viết, từ thực tế chưa có bài thực sự nổi bật và thuyết phục được đa số giám khảo, Hội đồng đi đến quyết định bỏ trống giải Nhất, và tặng thêm một giải Nhì và một giải Ba và các giải khác...

* Nhiều ấn tượng ở Một chuyến đi

Bước một bước và bài học để đời của Vũ Thị Huyền Trang hầu như chỉ có một chi tiết: ở cửa khẩu biên giới, cô sinh viên khi đi qua cái barie đã có một cách xử sự không phù hợp. Sự việc này trở thành nhớ đời đối với cô, và kịp thời đến cùng sự hối hận là một nhận thức mới: ở nơi xác nhận chủ quyền đất nước và toàn vẹn lãnh thổ, người ta cần phải đi qua cái barie một cách đàng hoàng. Sự khái quát của bài viết còn được nâng lên khi cái barie không dừng lại ở hữu hình: trong cuộc sống, và cả trong lòng người cũng có những cái barie khác, và người ta cần phải đi qua một cách đàng hoàng, nghiêm túc. Chi tiết mang tính khái quát đã làm sáng lên một bài viết mà câu chuyện còn đơn giản, tưởng như không có gì để nói nhiều.

Không có chân – chị vẫn đi của Thái Việt kể lại câu chuyện sinh động về một người chị tật nguyền. Mối quan hệ gây dị nghị và không dễ cảm thông lại được cứu vớt bằng quan niệm duy cảm của người mẹ. Không phân biệt, không kỳ thị, không rạch ròi duy lý; chỉ cần lòng nhân, hay là tình thương chân thành của con người, là có thể cắt nghĩa cho tất cả. Tình thương ở đây là con đường ngắn nhất, thuyết phục nhất để một con người có thể đến với một con người. Một cốt truyện mạch lạc, một lối kể sáng rõ, một chút kỹ thuật gài cắm chi tiết gây hiệu quả, đã đem đến cho người đọc một câu chuyện chân thực và xúc động.

Đại sứ Thụy Điển: Tôi cũng có một chuyến đi rất thú vị tới VN

Phát biểu tại Lễ trao giải, ông Rolf Bergman, Đại sứ Vương Quốc Thụy Điển tại Việt Nam xúc động nói: “Hai nước chúng ta trong vòng 40 năm qua đã có những chuyếnn đi rất thú vị với rất nhiều những kỷ niệm đẹp. Dù hai đất nước chúng ta cách xa nhau về mặt địa lý, nhưng lại rất gần nhau trong những chuyến đi. Chúng tôi hy vọng rằng bằng cách tài trợ cho cuộc thi chúng tôi sẽ thúc đẩy thêm văn hóa đọc của VN đặc biệt là trong giới trẻ của VN. Tôi đặc biệt ấn tượng khi biết rằng chỉ trong vòng 2 tháng rưỡi đã có khoảng 1200 bài gửi đến tham dự, và tôi cũng thú thực rằng tiếng Việt của tôi không giỏi đến mức có thể đọc được tất cả những bài này. Tuy nhiên qua những đồng nghiệp người VN trong sứ quán, tôi có thể nỏi rằng các bài dự thi có chất lượng rất đáng khích lệ.

Tôi cũng hiểu được rằng BGK đã rất khó khăn để chọn ra những chuyến đi hay nhất trong cả ngàn chuyến đi như vậy. Tôi cũng hy vọng rằng các bạn cùng chia sẻ những kinh nghiệm, những cảm nhận trong các chuyến đi của mình, bởi vì ai cũng có một hay những chuyến đi trong cuộc đời mình và chính cuộc đời này cũng là một chuyến đi dài. Bản thân tôi cũng có một chuyến đi rất thú vị tới VN và tôi đã ở VN được 2 năm rưỡi. Tôi hy vọng rằng một ngày nào đó tôi có thể chia sẻ với các bạn tất cả những suy nghĩ cảm nhận của tôi về đất nước VN tươi đẹp và mến khách này. Xin chúc tất cả chúng ta sẽ có những chuyến đi của riêng mình trong tương lai…”

Cũng được kể lại một cách có ấn tượng là Một chuyến đưa tang của Phạm Hải Quyền. Khó có ai trong đời chưa gặp một đám tang như thế này. Thương xót, bùi ngùi, cám cảnh, sẻ chia với tang quyến, băn khoăn cho gia cảnh mà người ra đi đã để lại. Nhưng rồi thương nhớ đến đâu thì người đưa tang cũng phải từ biệt người chết mà trở về với đời sống - ở đây là một quán bia. Có chúc tụng, có hò reo, có lãng quên. Tác giả ưu tư khi để ý thấy “không còn ai nhắc đến người ra đi nữa”, “những băng đen mọi người gài lên ngực khi nãy, rơi lả tả và nhàu nhĩ dưới những chân giầy”. Nghe ra thì nghiệt ngã, nhưng trong buồn thương, có cái ngộ ra rất bình thường về đời sống, như một ý thơ của Chế Lan Viên: một mai không có anh, chim vẫn hót, trời vẫn xanh... Tác giả đã sắp xếp chi tiết có ngụ ý để gây được cảm xúc qua một bài viết ngắn.

Những chuyến xe đêm của Nguyễn Quốc Bửu kể về công việc của thành viên một hội từ thiện ở TP.HCM. Từ đêm cho đến sáng, với hàng chục phần quà trên chiếc xe máy, họ đã đi khắp thành phố để tặng quà cho người nghèo gặp trên đường. Mỗi phần quà là 2kg gạo với 2 chai dầu gió xanh, không lớn, nhưng là sự trợ giúp thiết thực và ngay lập tức cho những người lang thang cơ nhỡ. Gây xúc động là chi tiết cụ già cụt hai chân bên lề đường, từ chối nhận quà vì vừa mới được người khác tặng – người nghèo không tham, và trong nghèo khó vẫn nghĩ đến những người cùng cảnh ngộ. Bài viết có tác dụng thức tỉnh, và nếu hình thức hoạt động này được nhân lên thì ý nghĩa xã hội thật đáng kể. Bài phóng sự kèm theo ảnh cũng tạo được ấn tượng thật chân thực.

Chuyến đi bão táp của Thanh Hà là chuyện một cặp vợ chồng do hiểu lầm mà quan hệ tan vỡ, chị cầm quyết định ly hôn của tòa lên trao cho anh ở nơi công tác. Chuyến đi của một thời khó khăn, chỉ có hơn 100 km mà từ Hà Nội phải đi từ sáng sớm, qua một đêm, sáng hôm sau mới đến nơi. Trớ trêu là có người gặp trên đường nghĩ rằng chị lặn lội khó khăn đi thăm chồng. Nhưng những truân chuyên của một chuyến đường đời, với sóng gió dông bão của cuộc đời, có lẽ đã khiến cho người đàn bà biết nâng niu hơn cái hạnh phúc mà suýt nữa mình để mất.

Cũng thuộc loại hồi ức, Biết mấy đau thương của Hải Sơn gây ấn tượng bởi lối kể thật thà, chân xác những gì mình đã chứng kiến vào đầu năm 1975. Tin đồn bịa đặt đã khiến cho dân lành bỏ chạy hoảng loạn và chết thảm thương. Những người dân nghèo đi hôi của đã gặp những xác chết ngổn ngang, những người hấp hối trong đau đớn... Một số chi tiết rợn người, gây xúc động, dấy lên lòng căm giận đối với chiến tranh. Cảm xúc này đã đánh thức lòng trân trọng đối với hòa bình.

Từ một lời hứa chưa thực hiện được, tác giả Yên Khương trong bài Hứa với nhân vật nói lên nỗi băn khoăn của người làm báo có trách nhiệm trước con người và trước cuộc đời. Để làm được việc tốt cho người này, ta phải nhờ đến sự giúp đỡ của người khác, của cả cộng đồng. Cứ thế mà hình thành sự đáp đến tiếp nối, hình thành một chuỗi dây chuyền, và tin rằng điều tốt sẽ thành hiện thực, sẽ được nhân lên.

* Du ký và hồi ức

Nhà thơ Vi Thùy Linh (Giải “Chuyến đi ấn tượng” với tác phẩm “Về nơi tôi sinh ra”): “Mẹ tôi sinh tôi ở nhà hộ sinh A- Ngô Quyền. Tôi đã đi qua đó rất nhiều lần, nhưng hôm đó để viết bài “Về nơi tôi sinh ra” tôi đã về lại nhà hộ sinh đó trong suốt một buổi chiều. Người ta có thể không biết nơi mình chết, nhưng người ta sẽ luôn nhớ nơi mình sinh ra”

Với những bài đề cử cho giải Chuyến đi đáng nhớ, giám khảo tập trung vào những bài mang tính du ký, kể về hành trình qua các vùng địa lý, mang màu sắc bản địa. Những bài nổi bật đều tái hiện hình ảnh các vùng miền của đất nước: Cái giá của sự hoang sơ của Đỗ Lãng Quân, phần minh họa như một phóng sự ảnh, kể về chuyến đi ban đầu và nhiều ấn tượng về vùng Tây Bắc. Cùng ở khu vực này, Nơi chân trời trước mặt của Chu Bá Nam là kỷ niệm Tây Bắc khó quên khi đi làm công tác tìm kiếm dược liệu trong rừng núi.

Giàng Cho Số của Nguyễn Khánh Linh kể về cô hướng dẫn viên du lịch “như một bông hoa rừng” ở Sa Pa. Món nợ vô hình của Bạch Vân là nỗi day dứt vì có lúc thiếu sự tin cậy vào con người. Thương nhớ Hoàng Sa của Trần Hoài từ một câu chuyện cụ thể, hướng cảm xúc của người đọc đến vùng đảo xa xôi thuộc vùng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Chuyến đi tìm công lý của Trần Mạnh Tài là hành trình còn tiếp nối của các nạn nhân Việt Nam kiện những công ty Mỹ sản xuất chất độc màu da cam/dioxin.

***

Cuộc thi viết Một chuyến đi đã khép lại, nhưng với những người viết và với tất cả chúng ta, phía trước lại mở ra những hành trình tiếp nối. Cũng có thể từ đây, những bài viết về các chuyến đi, hấp dẫn hơn, kỳ thú hơn, sẽ tiếp tục được gửi về, tạo dựng mối quan hệ tương tác giữa người viết với người đọc, giữa người viết với nhau, trên trang giấy và cả trên trang mạng, làm giàu thêm cho đời sống báo chí và đời sống của mỗi người.

N.Mỹ (ghi)

Giải thưởng của cuộc thi

Giải Nhì:

- Bước một bước và bài học để đời của Vũ Thị Huyền Trang

- Không có chân – chị vẫn đi của Thái Việt

- Một chuyến đưa tang của Phạm Hải Quyền

Giải Ba:

- Những chuyến xe đêm của Nguyễn Quốc Bửu

- Chuyến đi bão táp của Thanh Hà

- Biết mấy đau thương của Hải Sơn

- Hứa với nhân vật của Yên Khương (giải bình chọn qua mạng)

Ngoài ra cuộc thi còn trao 20 giải “Chuyến đi đáng nhớ”, và các giải comment. Kênh truyền hình Let’s Việt- VTC10 trao 10 giải “Tác giả ấn tượng”.