(TT&VH Cuối tuần) - Ở xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai, nay thuộc Hà Nội, có một điệu dân ca nghi lễ đặc biệt, theo truyền thống, phải 36 năm mới được vang lên một lần, và tất cả những người hát, theo quy định, phải là trai chưa vợ gái chưa chồng. Đó là hát Dô. Lần tổ chức lễ hội và hát Dô gần đây nhất là năm 1926, bởi lẽ chiến tranh liên miên cùng lời nguyền kiêng kỵ nên chu kỳ đó đã đứt đoạn. Bởi đứt đoạn, lại kèm theo những quy định khắt khe, nên ở Liệp Tuyết, quê hương của hát Dô hiện nay chỉ có 3 người còn hát được…
Chuyện bà góa một nách hai con nuôi hát Dô
Mới được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân cách đây chưa lâu, bà Nguyễn Thị Lan chính là người tham gia “chèo lái” đội hát Dô Liệp Tuyết 19 năm qua. Chồng hy sinh khi còn trẻ, năm 1989, bà học được mấy câu hát, dăm ba đoạn trích để hát cho vui, không ngờ “phạm hèm” Đức Thánh mà không hề hay biết gì, cứ hát hồn nhiên cả ngày không biết chán. “Hay là tôi... hát hay quá Đức Thánh quên luận tội chăng? Hay vì tôi là một bà góa, một nách hai con nhỏ nên Thánh không nỡ “vật chết”? Chẳng biết nữa..., chỉ biết (bà Lan đọc 4 câu lục bát viết cho chính mình): Quà Thánh rơi ở giữa làng/Phúc tôi “nhặt” được phải năng giữ gìn/Hai con một nách, không tiền/Hát Dô tôi biết còn “hèm” thì... quên. Bà bảo : “Nhiều người biết tin tôi hát Dô thì sợ hãi. Có người còn nói, bà to gan lớn mật lắm, muốn Thánh Tản Viên sơn vật chết hay sao mà suốt ngày bô bô “Trúc trúc, mai mai”, “Muỗi đốt tứ tung” thế hử? Tôi chậc, kệ. Càng bị rủa thì càng hát. Càng hát thì càng bị rủa, thậm chí hát đến nỗi người làng phát... sợ, không cả dám gần gũi chỉ vì sợ thánh “vật lây” sang mình”.
Thế rồi chuyện bà góa “to gan lớn mật” dám “xới tung làng” tìm con hát (những người hát Dô nữ - PV) khi chưa tới kỳ mở hội đã lọt đến tai ba vị tiền bối hát Dô từ lâu mai danh ẩn tích. Cụ ông Tạ Văn Lai, người đầu tiên dạy hát Dô cho bà Lan chính là ông cái (người cầm xênh duy nhất là nam giới - PV) của hội hát Dô cuối cùng ở Liệp Tuyết năm 1926. Hai con hát cùng tham gia hội hát Dô cuối cùng với cụ Lai tiếp tục dạy hát Dô cho bà Lan là cụ bà Đàm Thị Điều và cụ bà Kiều Thị Nhuận. Hiện cả ba cụ kể tên trên đã quy tiên hết cả. 36 làn điệu hát Dô, bà Lan học từ cụ Đàm Thị Điều trong 4 ngày, 3 đêm thì xong. Nhưng sau đó 3 hôm thì cụ Điều bị cảm và qua đời. Bà Lan vẫn còn nhớ thời khắc kẻ ở người đi giữa hai thầy trò: “Trước khi đi cụ dặn tôi là không được mang hát Dô ra khỏi làng, cụ nói: Ta gặp Thánh Tản Viên rồi, ngài nói giao lại việc này cho con nên hãy hầu ngài cho chu đáo. Đó là món quà Thánh, không phải ai cũng dám nhận đâu. Nó là dấu tích lịch sử - văn hóa của Lập Hạ (Liệp Tuyết) mình đó”.
Và chuyện “lão khùng” thôn Bái Nội hát Dô… trong mộng
|
Tương truyền, Thánh Tản Viên một lần dạo chơi ven qua sông Tích thấy đất đai màu mỡ, phì nhiêu liền gọi bà con dân làng ra dạy cách chọn giống, gieo lúa. Dạy xong, Thánh từ biệt và hẹn ngày tái ngộ bà con sau mùa lúa chín. Thế nhưng hết vụ mùa này đến vụ mùa khác, người dân Liệp Tuyết vẫn không thấy Thánh quay lại. 36 năm sau, Thánh mới trở lại và dạy bà con ca múa. Từ đó, dân làng xây đền thờ để tưởng nhớ công ơn và cứ 36 năm lại mở hội ca hát một lần gọi là hát Dô vào dịp lễ hội đình Khánh Xuân. Cũng theo lời kể, nếu ai cả gan hát vào ngày bình thường sẽ bị Thánh “vật chết” hoặc chí ít cũng mang tật vào thân... |
