Chơi ô ăn quan hay chơi ô làng là một trò chơi dân gian ở mọi miền đất nước. Chỉ vài hạt sỏi, đá hay hạt nhãn, gạch 10 ô vuông, hai bán cung hai đầu là thành một bàn chơi dành cho hai người. Thuở nhỏ, tôi đã chơi qua trò chơi ấy. Nếu chơi hai người thì vẽ bàn hình chữ nhật, ba người bàn vẽ thành hình tam giác. Bốn người có được một bàn hình vuông, mà để rải quân, phải nhoài người, nhiều khi phải bò ra đất để bỏ sỏi xuống từng ô. Hai viên đá to làm làng hay quan (theo cách gọi ở miền Bắc). Mỗi bên gồm 5 ô, mỗi ô 5 quân. Chỉ việc bốc quân rải đều từng ô, mỗi ô một viên. Đến viên cuối cùng, nếu có ô trống thì được ăn ô kế tiếp. Nếu không lại bốc ô kế và tiếp tục đi. Làng (quân) phải đủ 5 quân trở lên mới được (ăn) bắt. Luật tùy vùng, nhưng ở quê tôi, không cho tính toán bằng cách chỉ tay, mà chỉ được tính nhẩm bằng mắt! Muốn ăn cách (ăn đậm !) thì phải tính toán kỹ hơn. Đến khi ăn hết hai ô làng thì đếm quân. Đủ 25 viên là hòa, dư ra thì thắng, cho người thiếu mượn... Dường như cuộc chơi ấy không bao giờ dứt, chỉ trừ khi chán hoặc một đứa bị mạ gọi về nhà ăn cơm hay bị người lớn sai làm một việc gì đó ...
Giống như nhiều trò chơi dân gian khác, chơi ô ăn quan giúp trẻ rèn luyện trí lực, thể lực, giúp phát triển kỷ năng tính toán...
Đi kèm với trò chơi là những câu nói mang tính đồng dao như "Hết quan tàn dân", "Hết làng tàn dân", "Hết quan toàn quân kéo về"... Cũng như nhiều trẻ khác, hồi đó tôi cũng đọc mà không hiểu ý nghĩa gì. Cho đến một ngày nghe ba nói: "Phải trở về đơn vị hành chánh làng mới đúng. Hết làng tàn dân mà..."
Chắc là đúng thế! Không thể hết quan tàn dân được!
Bởi vì quan nhất thời, dân vạn đại. Hết làng thì tàn dân. Mà xưa nay vẫn thế, dân luôn là gốc, không thể khác....
Tôn Thất Thọ
