1 - Kiếp nghèo
Đã nói đến "nghèo", tức là đặt một sự so sánh ngầm định với "giàu"; cũng có nghĩa là một khái niệm tương đối. Nghèo cũng đến ngưỡng như chị Dậu là cùng, giàu thì cỡ Bill Gates là quá đáng. Liệu đấy đã phải là hai cái cận trên dưới hay chưa??? Hay còn có kẻ vượt qua được. Giàu quá Bill Gates thì không biết thế nào chứ nghèo hơn chị Dậu thì khổ thật...
Chuyện chị Dậu trong "Tắt đèn" của nhà văn Ngô Tất Tố, còn ảnh chụp cái nhà này là năm 2007, ở làng tôi. Nhiều năm trước tôi đi về đã thấy nó và lần này cũng vậy. Chắc chắn là nghèo thật rồi; bởi lẽ đây không phải ngôi nhà hoang.
Và cái anh chàng kia nữa, chắc hẳn cũng nghèo. Có nghèo mới đeo giỏ sau lưng ra đồng mót cá, và ra đồng mót cá chắc là không giàu được...
Nhìn xuôi nhìn ngược ngẫm lại mình, chắc chắn là không giàu rồi, theo một hệ quy chiếu nào đó hẳn cũng nghèo... Xưa lắm rồi đã có câu: "Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời", - vừa là triết lý, cũng vừa là tự an ủi vậy!
2 - Chuyện ở cầu ao...
Ngày xưa, cầu ao, bờ giếng là nơi người ta hay gặp nhau, là nơi "buôn chuyện" của các bà, các cô; cũng như là cái nơi hẹn hò nam nữ. Bây giờ hồ ao lấp đi nhiều, giếng cạn nhiều để cho nhà mọc lên. Làng tôi nghèo, dẫu có những thay đổi, dẫu có nhiều nhà mới thì cũng vẫn là nghèo. Đường làng đã bê tông hoá, còn sót lại vài nơi gạch thổ nguyên bản thế này. Và cũng lâu lắm rồi tôi mới thấy cảnh người ta ra cầu ao giặt giũ; có thể là nghèo, cũng có thể như một thói quen khó bỏ. Các khái niệm cuộc sống chỉ là tương đối, mình cứ nghĩ là nghèo, mà người ta chưa hẳn đã cho là thế. Như cái anh chàng đánh giậm bắt cá kia (ảnh trước), tôi thấy anh ta yêu đời lắm. Cứ cho là thế đi, cứ nghĩ thế đi thì mọi việc trên đời sẽ đơn giản hơn biết bao. Loanh quanh đuờng làng, tôi mơ hồ nhận ra điều gì đó...
3 - Chuyện cái cổng làng...
Làng thì có cổng - điều đó như một sự hiển nhiên, nhưng không hẳn thế...
Cái cổng làng - đó là một khái niệm về vị trí và không gian rất đỗi quen thuộc. Người ta đi vào, đi ra qua cái cổng. Cổng là một ranh giới ước lệ, đơn giản vì cổng làng chẳng che chắn bảo vệ được cái gì. Làng có cổng cũng như khẳng định vị thế và sự đàng hoàng với thiên hạ. Có những làng tự hào vì có cái cổng hàng trăm năm tuổi.
Làng tôi nghèo, mãi năm 1947 mới xây đuợc cổng; so với cổng làng nhiều nơi khác thì 60 năm qua chả là cái gì. Nhưng dĩ nhiên người làng vẫn tự hào về cái cổng và ngày ngày vẫn đi về qua nó. Bởi lẽ, nhiều nơi khác không còn cổng làng. Một người anh họ tôi, cũng là một "ông thầy" nói: "Mất cổng là mất lộc, mất chùa là mất phúc, mất đình là mất đinh". Nghe vừa sợ vừa ngẫm thấy đúng theo logic của triết học Phương Đông. Làng tôi nghèo, nhưng có và còn đủ cả cổng, cả đình, cả chùa. Ừ thì dẫu nghèo nhưng chắc chắn phúc lộc vẫn còn.
