Một thế kỷ kiến trúc Hà Nội: Hồn Phố So với 1000 năm Thăng Long - Hà Nội thì một thế kỷ kiến trúc Hà Nội chỉ là một đoạn ngắn, nhưng là đoạn vô cùng quan trọng bởi hầu hết kiến trúc đô thị - đi cùng với nó là văn hóa đô thị, lối sống đô thị, được hình thành và phát triển trong giai đoạn này. Một phần kiến trúc ấy, văn hóa ấy, lối sống ấy vẫn còn đang sống với chúng ta trong thế kỷ 21, nhưng nhiều phần, rất nhiều phần đã và đang mất đi, vĩnh viễn, hoặc đang biến dạng dữ dội…
Những câu chuyện tâm huyết của các kiến trúc sư, các nhà nghiên cứu lịch sử trong chuyên đề Một thế kỷ kiến trúc Hà Nội - Hồn phố, nói như KTS TrầnThanh Vân, “không định ca ngợi những cái đã mất, để thở dài, để ngậm ngùi trong chốc lát”. Mà để tìm ra một con đường phát triển bền vững, đổi thay mà vẫn giữ được “linh hồn của phố” của một Hà Nội “lắng hồn núi sông ngàn năm”… Các bài viết trong chuyên đề trích từ tham luận tại Hội thảo: Về bản sắc văn hóa Hà Nội trong văn học nghệ thuật thế kỷ XX do Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam và NXB Tri thức phối hợp tổ chức mới đây tại Hà Nội. Tổ chức chuyên đề: THIÊN PAX |
(TT&VH Cuối tuần) - Hà Nội quá khứ
Tôi sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, đối với tôi Hà Nội rất đẹp. Trong ký ức tuổi thơ, mọi kỷ niệm đều ghi đậm trên từng gốc sấu, từng hàng me, từng hàng phượng vĩ khoe sắc đỏ tươi trong ngày Hè hay hàng hoa sữa kín đáo tỏa hương thơm hăng hắc trong những ngày đầu đông…, tất cả để lại trong tôi một tình cảm không sao tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác. Lớn lên xa Hà Nội, đi du học, đi thực tập tham quan ở nước ngoài, đi công tác ở nhiều thành phố khác trong nước, tôi càng thấy Hà Nội của tôi đáng yêu hơn, đẹp một cách bình dị, kín đáo và sâu lắng.
Thật ra không phải chỉ riêng tôi, hầu như tất cả những ai đã qua Hà Nội một đôi lần, ai đã từng sống ở Hà Nội, dù chỉ một thời gian ngắn, đều có cảm giác như vậy. Sức hấp dẫn mãnh liệt đó có được trong lòng mọi người không phải vì thành phố này lộng lẫy, giàu sang. Hà Nội quyến rũ lòng người, chính bởi Hà Nội có một vẻ đẹp duyên dáng, một linh hồn đẹp đáng trân trọng.
Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây, Đây lắng hồn núi sông ngàn năm… (Người Hà Nội - Nguyễn Đình Thi) |
Những nét đẹp đó của Hà Nội hôm nay còn lại rất ít. Thành phố đang được mở rộng ra, được xây cao lên, tòa ngang dãy dọc lộng lẫy hơn, nhưng nhà cửa chen chúc hơn, kệch cỡm hơn và cây xanh, mặt nước đang mất dần, xe cộ, khói bụi, rác rưởi xâm lấn mọi nơi và… Hà Nội đang trở nên vô hồn. Thật buồn và xót xa khi ai đó lên câu cảm thán “Bao giờ cho đến ngày xưa?”
Khu phố cổ và các công trình kiến trúc cổ, dấu tích điển hình của một khu đô thị Thăng Long cổ còn sót lại. Cùng với những công trình kiến trúc cổ này là cây xanh hồ nước. Đó là nét đặc trưng của Phong thủy Thăng Long. Trong Chiếu dời đô, vua Lý Thái Tổ đã dùng cụm từ “Rồng cuộn Hổ chầu” để chỉ rõ cấu trúc sông hồ cuộn lại có núi kề bên tạo nên một thế đất rất quý hiển. Ngày nay 80% mặt hồ đã bị lấp, sông Thiên Phù chỉ còn một đoạn ngắn ở Ải Xuân La, sông Tô Lịch bị chặt làm đôi… Long mạch bị triệt trầm trọng và những câu thơ cổ vang lên ai oán như nuối tiếc một cảnh thần tiên ở một nơi xa lơ xa lắc:
Sông Tô nước chảy trong ngần, Con thuyền buồm trắng lúc gần, lúc xa Hay Nước sông Tô vừa trong vừa mát Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh Ngập ngừngmuốn tỏ tâm tình Sông bao nhiêu nước, thương mình bấy nhiêu |
Ta có ông bạn hàng xóm là nước Trung Hoa, họ rất coi trọng việc khai thác di sản văn hóa cổ. Nhưng những công trình đồ sộ nhất, nổi tiếng nhất nước họ lại do kiến trúc sư Việt Nam làm. Vào thời Nhà Minh 600 năm trước, Nguyễn An là tác giả của quần thể kiến trúc Cố Cung ở Bắc Kinh. Ngày nay, thành phố Thượng Hải hiện đại và năng động vào bậc nhất thế giới vừa cải tạo thành công khu phố cổ Xintiandi, chùa Dự Viên, chùa Phật Ngọc… một khu đô thị cổ từng nhiều năm tồn tại vất vưởng cạnh khu đô thị mới thì nay đã trở thành nơi có thu nhập GDP rất cao, lại nhờ sự nghiên cứu đóng góp của KTS Việt Nam, Ngô Viết Nam Sơn. Ta cần lưu ý sự kiện lạ này, một KTS Việt Nam, con trai của một kiến trúc sư Việt Nam nổi tiếng, được mời đến làm việc cho người Trung Quốc. Ngược lại khu phố cổ ở Hà Nội lại nhờ KTS nước ngoài, nhưng họ giúp mãi vẫn chưa thành công. Tất nhiên sự đóng góp của KTS không phải là tất cả, cái chính là quyết sách của chính quyền và các nhà đầu tư. Theo thiển nghĩ của tôi, tìm một nhà đầu tư không khó, khó là tìm ra chính sách đầu tư.
Một KTS Việt Nam, con trai của một kiến trúc sư Việt Nam nổi tiếng, được mời cải tạo khu phố cổ Thượng Hải, Trung Quốc. Ngược lại khu phố cổ ở Hà Nội lại nhờ KTS nước ngoài, nhưng họ giúp mãi vẫn chưa thành công. |
Chúng ta ý thức được cái đẹp không thể mài ra để ăn. Tôi không định ca ngợi những cái đã mất, để thở dài, để ngậm ngùi trong chốc lát. Tôi muốn thành phố quyết tâm bảo tồn khu phố cổ và khu phố Pháp cũ. Chỉ cần ta ý thức được làm như vậy là bảo vệ giá trị văn hóa của Hà Nội và làm như vậy Hà Nội sẽ có khu du lịch hấp dẫn và người Hà Nội sẽ kiếm được nhiều tiền hơn.
Đón đọc Bài 2: Đô thị cổ, kiến trúc cũ
