(TT&VH) - Tuy năm nay mới ngoài 40 tuổi, đáng nhẽ là độ tuổi sáng tác sung sức nhất, nhưng sau tai nạn bị mất một bàn chân trái năm kia, điêu khắc gia Nguyễn Như Ý, với biệt danh “Ý điên”, đã trở về quê làm một nông phu lam lũ, với đôi nạng tự chế hàng ngày đi bắt tôm cá ra chợ bán kiếm kế sinh nhai và gần như đoạn tuyệt với mỹ thuật. Bàng hoàng trước tình cảnh này, một số bạn bè, người quen đã tổ chức triển lãm cá nhân lần thứ hai cho anh, với hy vọng “kéo” lại cho đời sống mỹ thuật một nghệ sĩ tài danh, nhưng giản dị và bất vị lợi.
Chiều nay, tại Viet Art Centre (42 Yết Kiêu- HN) diễn ra triển lãm tranh và tượng … “hồi cố” của “Ý điên”. Anh nổi tiếng vì cách sống hồn nhiên bạt tử cũng có, nhưng nổi tiếng về tác phẩm lạ lùng và dồi dào trước đây của anh thì nhiều hơn. Triển lãm bày (một phần rất nhỏ trong những gì Như Ý đã sáng tác, và không giữ lại được gì cho mình) gồm hơn 70 tranh, tượng, nhật ký sinh viên của Nguyễn Như Ý, lấy từ bộ sưu tập cá nhân của các ông Phạm Đức Sĩ, Bàng Nguyên Hương, Phạm Anh Hùng và gallery Cọ Xanh…
1. Tôi mượn câu thơ nổi tiếng của người xưa để lập ý tương phản và “chơi chữ” khi quan chiêm lại một trường hợp nghệ sĩ tạo hình “ngộ” nhất của thời mỹ thuật sau Đổi Mới. Bởi vì cuối câu thơ có một chữ trùng tên với điêu khắc gia Nguyễn Như Ý. Gọi Như Ý là “điêu khắc gia”, e rằng không thuận tai, làm người nghe và cả người được gọi sẽ thấy buồn cười. Không phải anh không “xứng” với danh hiệu này, mà chỉ vì điêu khắc và con người của Nguyễn Như Ý rất khó để gọi theo lối kiểu cách như thế.
Khi tôi mới là sinh viên năm thứ hai của trường mỹ thuật, thì Như Ý đã nổi tiếng một cách bất đắc dĩ trong giới với danh “Ý điên” rồi. Anh đi đâu cũng rải lại tượng và giai thoại sau vết chân mình. Cánh nghệ sĩ già trẻ ngồi họp trà rượu đâu cũng lấy Ý ra làm “món nhắm” để kể. Rồi kết luận: Chuyện Ý điên thì cả ngày cũng không hết. Nào là yêu đương rồi điên, bỏ học, quay lại trường, tốt nghiệp đại học bằng vài trang giấy viết tay và mấy cái tượng bé xíu, ra trường đem “cầm” ngay bằng đại học để uống rượu… và ti tỉ chuyện phiêu lưu “củ nghệ” bất cần đời khác.
Nhưng công nhận hình ảnh “Ý điên” ngồi cổng trường mỹ thuật đẽo tượng là một nét hình ảnh biểu tượng vừa lãng mạn, vừa hài hước kỳ lạ của “trường Yết Kiêu” một thời đã có (nay thì đã mất xoẳn hết rồi!). Hình như, hình như thôi, thấy có vẻ khi kể chuyện về Ý điên, thì cánh đàn em không kể, cánh đàn anh, và cả những người mua rẻ có phần hời những tác phẩm của “Ý điên” khi nghệ sĩ còn sáng tác “hùng hục” đều hơi có gì hoặc như là “sợ hãi”, hoặc như băn khoăn cười vơ vẩn chẳng biết nói sao, sượng sùng trước cách sống với nghệ thuật của Nguyễn Như Ý, thì phải!
Phù điêu chân dung Lạc Long Quân – Âu Cơ.
2. Như Ý sinh tuổi Tuất năm 1970, tốt nghiệp khoa Điêu khắc, ĐH Mỹ thuật Hà Nội khoảng năm 1994 – 1995. Một lần tôi nghe anh hỏi thầy giáo của anh: Thầy ơi sao em tên là Như Ý mà chẳng cái gì như ý cả nhỉ? Rồi anh lại cười cười nói tiếp, hay là tại em sinh năm chó nên dính “số chó”! Anh sở hữu một chân dung thực là con người với nụ cười hết sức ngây thơ, cái đuôi mắt dài duyên hiền rất đàn ông và xởi lởi. Đôi bàn tay to như cái xẻng, dũng mãnh như tay tượng David của Michelango mà lại rất khéo. Ít ai biết năm đầu tiên thi vào trường Mỹ thuật anh lại thi hội họa chứ không phải điêu khắc.
Trong “quá trình sống và sáng tác” bạt mạng của mình, thì Ý có cả tượng, cả tranh, cả đồ họa, cả chế “đồ chơi” mỹ thuật… cái gì cũng giản dị, đặc sắc và nôm na thú vị, vui sống. Nhưng nghệ thuật của anh nổi tiếng nhất vẫn là tượng. Ý “phạc” ra hàng nghìn những con tượng cái tượng. Một loại điêu khắc dân gian thời hiện đại có tên người tạo tác. Những mặt người hồn hước như sinh ra từ nguyên thủy, cái thời nhân sinh tiêu dao chưa cần đến triết lý và chưa tranh lanh đố kỵ. Hân hoan làm tình trước trời đất mà không phải dấm dúi ngượng ngùng chui vào chỗ tối tăm bình dân hay tối tăm đắt đỏ.
Thời anh còn khỏe, còn nhiều “điện” trong người và đi đâu cũng lẵng nhẵng theo cô vợ “nổi tiếng” của mình. Ý có một động tác trượng phu là làm tượng rồi bán ngay không kể đắt rẻ, rồi mời tất cả những người có mặt xung quanh đi uống rượu cho đến sạch bách thì thôi. Đôi ba lần tôi dự những cuộc nhậu tẩy trần như thế. Nghe Ý kể chuyện vô cùng khoái thú về những người quen (đa phần là nghệ sĩ). Anh bình luận rất hóm hiểm theo cách của nông phu, vui nhưng không kém phần nhân hậu. Sau này khi viết bài về những kẻ cơ hội trong thể loại “nghệ thuật dự án”, tôi có mượn một câu bình của anh trước đấy rất lâu làm đề dẫn: Trong nghệ thuật, những gì kỳ quặc và khó hiểu là bịp bợm.
Tôi nghĩ rằng cách làm nghệ thuật bản năng của Ý là không tính đếm đến tôn chỉ. Nhưng nếu có gì tạm coi là tôn chỉ, thì đó có lẽ chính là một tôn chỉ nghệ thuật của anh. Trở về sau một lần say quên trời đất như thế, tôi lờ mờ nghĩ bụng về con người của Nguyễn Như Ý rằng, hình như nhân sinh tại thế (thời) này có vẻ không xứng lắm với “ông Ý”, nên ông ý mới hành động cứ như là điên! Bên văn thơ có cố thi sĩ Bùi Giáng, được một nhà văn gọi yêu là “Bùi lão Đại Điên kỳ hiệp”. Làng mỹ thuật cũng có “Ý điên” thành danh ngạo nghễ với những phẩm cách có một không hai, chẳng hại đến ai, chỉ “tự hại mình” mà làm nên nghệ thuật như thế, hẳn phải có điều gì bất thường mà suy ra từ sự lạc thời thì lại nhân bản, bình thường.
(*): Thơ Lý Bạch: Hai câu cuối của bài thơ “Tuyên Châu Tạ Diểu lâu tiễn biệt Hiệu thư Thúc Vân” – Nhân sinh tại thế bất xứng ý/ Minh triêu tán phát lộng biên châu. Tạm dịch: Ở đời này nếu chẳng gì vừa được lòng ta/ Thì sớm mai hẵng xõa tóc gió mà chèo thuyền rong chơi mãi.
Chân dung và một số tác phẩm đặc sắc của Nguyễn Như Ý:
|
|
|
|
Chân dung tự họa của Nguyễn Như Ý
Nhật ký sinh viên của Nguyễn Như Ý
