(TT&VH Cuối tuần) - Mỗi một tác phẩm nghệ thuật đều mang đậm tính lịch sử và là hiện thân cho một thời khắc đáng nhớ nào đó của lịch sử nhân loại. Mới đây, Giám đốc Bảo tàng British Museum (Anh), Neil MacGregor, đã chọn cho tạp chí Le Figaro (Pháp) 12 trong số 100 hiện vật có giá trị nhất từ bảo tàng của ông.
Lịch sử nhân loại trong 12 hiện vật
Kể một câu chuyện dài về lịch sử nhân loại chỉ qua 100 hiện vật quả là một sự đánh cược điên rồ, viển vông, và gần như phi lý… Song chưa ai dám đánh cược điều này với Neil MacGregor. Suốt 20 tuần đầu tiên của năm 2010, cứ đều đặn mỗi ngày, MacGregor đã dành ra 15 phút trên đài BBC để bình luận về một hiện vật nào đó trong bộ sưu tập phong phú của Bảo tàng British Museum mà ông quản lý từ năm 2002.
Qua tờ Le Figaro (Pháp) ông đã chỉ tóm tắt câu chuyện qua 12 hiện vật, mà ông đánh giá là “tiêu biểu nhất” trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại từ xưa đến nay. Ví dụ như nhìn vào thời kỳ Phục Hưng (thế kỷ 15- 16) mà rõ nhất là nhìn vào tác phẩm Tê giác của họa sĩ người Đức Dürer. Họa sĩ này đã vẽ được một con tê giác khi chưa bao giờ… được tận mắt quan sát nó. Dürer đã áp dụng một phương pháp quan sát rất hợp lý là ông đã đối chiếu các thông tin, tham khảo nhân chứng rồi phác họa nên một bản vẽ trung thực nhất. Để từ đó, chúng ta có được một bằng chứng chân thực mà có thể phát biểu rằng “Người xưa đã đúng”, có nghĩa là cha ông chẳng biết gì về hội họa nhưng đã mô tả rất đúng mọi sự vật và hậu thế hoàn toàn có thể dựa vào những gì mà ông cha để lại để phát triển xã hội.
Mỗi ngày Neil MacGregor cùng các chuyên gia quốc tế trong từng lĩnh vực cụ thể kể chuyện và phân tích bối cảnh dưới một góc độ chuyên môn sâu sắc, những câu chuyện về con người, về lịch sử nhân loại vốn đã bắt đầu cách đây hơn 2 triệu năm. Rìu của thời đại Đồ đá cũ là một câu chuyện như vậy. Chuyến du hành ngược dòng thời gian được bắt đầu bằng một trong những hiện vật được chính bàn tay con người chế tác, một dụng cụ dùng để cắt gọt có niên đại từ 2 triệu năm nay. Hiện vật này được tìm thấy trong một khu vực thuộc nước Tanzania (châu Phi) ngày nay, chính xác là tại hẻm núi Olduvai. Khi Bảo tàng British Museum được khánh thành vào năm 1759, mọi người vẫn còn tin vào cách tính toán của tổng giám mục Ussher (Ai-len), được thực hiện trước đó một thế kỷ dựa theo những gì được ghi trong Kinh Cựu Ước, theo đó nhân loại được sinh ra vào ngày 23 tháng 11 năm 4004 trước Công nguyên. Song, việc phát hiện ra chiếc rìu đá này vào năm 1931 đã giúp kéo lùi thời gian trên đến một triệu rưỡi năm.
Những câu chuyện như vậy bao giờ cũng làm công chúng quân tâm. Neil MacGregor chọn ra 12 hiện vật và hiện vật nào cũng có lí do lịch sử của nó. Ở thời kỳ Cổ đại có thể lấy đại diện rõ nhất là Đồng tiền Alexander. Đối với tất cả các đế chế, những cuộc chinh phạt bằng quân sự chỉ là thời điểm bắt đầu. Song, để có thể duy trì quyền lực được vững bền, đế chế đó phải nhanh chóng thiết lập và phát triển những cơ cấu chính trị và kinh tế vững mạnh. Đối với một đế vương, việc cho đúc một tiền đồng có khắc chân dung của mình trên đó là một mũi tên nhắm vào hai đích. Đồng tiền này là một trong những đồng tiền đầu tiên có khắc hình chân dung một nhà lãnh đạo, từ đó đã gợi ý cho một hình thức phát hành tiền tệ được áp dụng rộng khắp hiện nay. Khi đồng tiền này được đưa vào lưu hành tại vùng đất mà ngày nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ thì Alexander đã qua đời trước đó 4 năm. Song, người kế vị ông là Lysimachus vẫn luôn nghe vọng lại âm vang của cuộc chinh phục do Alexander tiến hành, và đã cho khắc chân dung Alexander vào đồng tiền, trong đó vị thủ lĩnh được mô tả như một người có tầm nhìn xa, với tròng mắt mở to quá mức so với một người bình thường.
Những chứng nhân lịch sử
Chiếc trống Akan (thế kỷ 16-20) tượng trưng cho một thời kỳ áp bức bóc lột tàn nhẫn. Được tìm thấy tại bang Virginia (Hoa Kỳ) vào khoảng năm 1730, trống do bộ tộc Akan tại Tây Phi làm ra. Đây là một trong những hiện vật quý hiếm nhất mà 12 triệu nô lệ châu Phi có thể đã mang theo mình trong chuyến hải hành sang châu Mỹ trên những chuyến tàu buôn nô lệ. Chiếc trống này là biểu tượng tố cáo hình thức áp bức tập thể thời hiện đại, đồng thời cũng nói lên được tình cảm gắn bó với cội nguồn và một tia hy vọng nhỏ nhoi được nhen nhóm qua từng tiếng trống. Khởi thủy, trống của bộ tộc Akan được sử dụng trong các buổi tế lễ. Trên các chuyến tàu buôn nô lệ, tiếng trống Akan đã trấn an tinh thần các nô lệ, tránh cho họ tự tử. Và trong các đồn điền, trống Akan đã kêu gọi người da đen vùng lên tranh đấu. Trống Akan có lẽ đã là ông tổ của nhạc jazz và của tất cả các dòng nhạc của người da đen hiện nay, mà nhịp điệu đang được toàn thế giới ưa chuộng.
Từ chiếc trống nhìn sang Chiếc đĩa sứ đến từ nước Nga là một gạch nối mang tính cách mạng khi những người Bolchévik đã trang trí màu đỏ và búa liềm trên chiếc đĩa của thời Nga hoàng báo hiệu một thời kỳ thay đổi chính trị rõ ràng nhất.
Ánh sáng đến từ tương lai đã rọi vào câu chuyện của Neil MacGregor khi ông cho rằng hiện vật tượng trưng cho tương lai chính là cây đèn năng lượng mặt trời của Trung Quốc. Chiếc đèn này mang lại ánh sáng cho mọi người, giúp trẻ con học bài tốt vào ban đêm. Hiện nay, có khoảng 1,6 tỷ người không có điện để dùng. Năng lượng mặt trời sẽ thay thế dầu mỏ một cách hiệu quả nhất, ngay bản thân Edison hẳn cũng sẽ bị thuyết phục về điều này.
Theo MacGregor, các hiện vật này đã nói lên rất nhiều điều, nhiều hơn là mỗi người chúng ta tưởng và đã từng nghĩ về quá khứ của lịch sử con người chúng ta. Ông nói: “Tôi nêu ra đây một ví dụ, cột trụ đá của một thành quách ở Ấn Độ có thể giúp chúng ta tự đúc kết để hiểu được về một trình độ kỹ thuật chế tác hoàn mỹ và một con mắt nghệ thuật tinh túy của người xưa, qua đó, chúng ta có thể hiểu thêm về một hệ thống chính trị, một ý thức hệ, những phong tục tập quán và đời sống thường nhật của con người thời kỳ đó. Rồi đây, chỉ một bộ ấm trà thời Nữ hoàng Victoria cũng đã tóm lược được một giai đoạn phát triển rực rỡ trong lịch sử Vương quốc Anh. Một vài đồng tiền vàng được tìm thấy từ một xác tàu đắm của Tây Ban Nha không chỉ là biểu trưng cho một thời kỳ hoàng kim của tiến trình khai thác thuộc địa của nước này mà còn là cơ sở để chúng ta nghiên cứu về cơ chế hình thành và sử dụng tiền tệ trên thế giới. Và còn nhiều nữa…”.
Không những thế, từ giá trị lịch sử và thẩm mỹ của chúng, những hiện vật được chọn lọc ra đây cũng đã góp phần vào quá trình hình thành và phát triển của đời sống chúng ta ngày nay, diện mạo của cuộc sống chúng ta hiện nay phải chăng đã được khơi nguồn từ những thời khắc lịch sử đầy màu sắc và đôi khi là đầy biến động đó trong quá khứ? Giám đốc MacGregor tiếp lời: “Tất cả các hiện vật mà tôi chọn ra đây đều đã được chế tác một cách công phu, trông thật trau chuốt, nhãn quan thẩm mỹ của người xưa quả là đáng trân trọng, dù cho họ đã làm ra chúng chỉ để ngắm nhìn, dù cho đó là những hiện vật đã qua sử dụng, đã bị gãy vỡ hay đã bị vứt bỏ”. Nhưng suy cho cùng, tất cả những hiện vật đó đã là nhân chứng một thời cho tiến trình hình thành và phát triển của nhân loại, từ những cuộc di cư tìm vùng đất mới, những cuộc trao đổi thương mại và những mối quan hệ phức tạp đến sững sờ giữa các dân tộc với nhau trên thế giới. Trong tổng thể bộ sưu tập của mình, giám đốc MacGregor đã đánh giá các hiện vật trên “như những lăng kính mà qua đó chúng ta có thể tìm thấy lại tất cả những gì được gọi là quá khứ của nhân loại, một cách thấu đáo nhất nhưng cũng bao quát nhất”.
Lịch sử nhân loại trong 12 hiện vật
Kể một câu chuyện dài về lịch sử nhân loại chỉ qua 100 hiện vật quả là một sự đánh cược điên rồ, viển vông, và gần như phi lý… Song chưa ai dám đánh cược điều này với Neil MacGregor. Suốt 20 tuần đầu tiên của năm 2010, cứ đều đặn mỗi ngày, MacGregor đã dành ra 15 phút trên đài BBC để bình luận về một hiện vật nào đó trong bộ sưu tập phong phú của Bảo tàng British Museum mà ông quản lý từ năm 2002.
Qua tờ Le Figaro (Pháp) ông đã chỉ tóm tắt câu chuyện qua 12 hiện vật, mà ông đánh giá là “tiêu biểu nhất” trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại từ xưa đến nay. Ví dụ như nhìn vào thời kỳ Phục Hưng (thế kỷ 15- 16) mà rõ nhất là nhìn vào tác phẩm Tê giác của họa sĩ người Đức Dürer. Họa sĩ này đã vẽ được một con tê giác khi chưa bao giờ… được tận mắt quan sát nó. Dürer đã áp dụng một phương pháp quan sát rất hợp lý là ông đã đối chiếu các thông tin, tham khảo nhân chứng rồi phác họa nên một bản vẽ trung thực nhất. Để từ đó, chúng ta có được một bằng chứng chân thực mà có thể phát biểu rằng “Người xưa đã đúng”, có nghĩa là cha ông chẳng biết gì về hội họa nhưng đã mô tả rất đúng mọi sự vật và hậu thế hoàn toàn có thể dựa vào những gì mà ông cha để lại để phát triển xã hội.
Con Tê giác của họa sĩ người Đức Dürer và chiếc rìu cổ 2 triệu năm tuổi
Mỗi ngày Neil MacGregor cùng các chuyên gia quốc tế trong từng lĩnh vực cụ thể kể chuyện và phân tích bối cảnh dưới một góc độ chuyên môn sâu sắc, những câu chuyện về con người, về lịch sử nhân loại vốn đã bắt đầu cách đây hơn 2 triệu năm. Rìu của thời đại Đồ đá cũ là một câu chuyện như vậy. Chuyến du hành ngược dòng thời gian được bắt đầu bằng một trong những hiện vật được chính bàn tay con người chế tác, một dụng cụ dùng để cắt gọt có niên đại từ 2 triệu năm nay. Hiện vật này được tìm thấy trong một khu vực thuộc nước Tanzania (châu Phi) ngày nay, chính xác là tại hẻm núi Olduvai. Khi Bảo tàng British Museum được khánh thành vào năm 1759, mọi người vẫn còn tin vào cách tính toán của tổng giám mục Ussher (Ai-len), được thực hiện trước đó một thế kỷ dựa theo những gì được ghi trong Kinh Cựu Ước, theo đó nhân loại được sinh ra vào ngày 23 tháng 11 năm 4004 trước Công nguyên. Song, việc phát hiện ra chiếc rìu đá này vào năm 1931 đã giúp kéo lùi thời gian trên đến một triệu rưỡi năm.
Những câu chuyện như vậy bao giờ cũng làm công chúng quân tâm. Neil MacGregor chọn ra 12 hiện vật và hiện vật nào cũng có lí do lịch sử của nó. Ở thời kỳ Cổ đại có thể lấy đại diện rõ nhất là Đồng tiền Alexander. Đối với tất cả các đế chế, những cuộc chinh phạt bằng quân sự chỉ là thời điểm bắt đầu. Song, để có thể duy trì quyền lực được vững bền, đế chế đó phải nhanh chóng thiết lập và phát triển những cơ cấu chính trị và kinh tế vững mạnh. Đối với một đế vương, việc cho đúc một tiền đồng có khắc chân dung của mình trên đó là một mũi tên nhắm vào hai đích. Đồng tiền này là một trong những đồng tiền đầu tiên có khắc hình chân dung một nhà lãnh đạo, từ đó đã gợi ý cho một hình thức phát hành tiền tệ được áp dụng rộng khắp hiện nay. Khi đồng tiền này được đưa vào lưu hành tại vùng đất mà ngày nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ thì Alexander đã qua đời trước đó 4 năm. Song, người kế vị ông là Lysimachus vẫn luôn nghe vọng lại âm vang của cuộc chinh phục do Alexander tiến hành, và đã cho khắc chân dung Alexander vào đồng tiền, trong đó vị thủ lĩnh được mô tả như một người có tầm nhìn xa, với tròng mắt mở to quá mức so với một người bình thường.
Những chứng nhân lịch sử
Chiếc trống Akan (thế kỷ 16-20) tượng trưng cho một thời kỳ áp bức bóc lột tàn nhẫn. Được tìm thấy tại bang Virginia (Hoa Kỳ) vào khoảng năm 1730, trống do bộ tộc Akan tại Tây Phi làm ra. Đây là một trong những hiện vật quý hiếm nhất mà 12 triệu nô lệ châu Phi có thể đã mang theo mình trong chuyến hải hành sang châu Mỹ trên những chuyến tàu buôn nô lệ. Chiếc trống này là biểu tượng tố cáo hình thức áp bức tập thể thời hiện đại, đồng thời cũng nói lên được tình cảm gắn bó với cội nguồn và một tia hy vọng nhỏ nhoi được nhen nhóm qua từng tiếng trống. Khởi thủy, trống của bộ tộc Akan được sử dụng trong các buổi tế lễ. Trên các chuyến tàu buôn nô lệ, tiếng trống Akan đã trấn an tinh thần các nô lệ, tránh cho họ tự tử. Và trong các đồn điền, trống Akan đã kêu gọi người da đen vùng lên tranh đấu. Trống Akan có lẽ đã là ông tổ của nhạc jazz và của tất cả các dòng nhạc của người da đen hiện nay, mà nhịp điệu đang được toàn thế giới ưa chuộng.
Từ chiếc ghế tử thần ở Mozambique (châu Phi) đến chiếc đĩa sứ thời Nga hoàng
Từ chiếc trống nhìn sang Chiếc đĩa sứ đến từ nước Nga là một gạch nối mang tính cách mạng khi những người Bolchévik đã trang trí màu đỏ và búa liềm trên chiếc đĩa của thời Nga hoàng báo hiệu một thời kỳ thay đổi chính trị rõ ràng nhất.
Ánh sáng đến từ tương lai đã rọi vào câu chuyện của Neil MacGregor khi ông cho rằng hiện vật tượng trưng cho tương lai chính là cây đèn năng lượng mặt trời của Trung Quốc. Chiếc đèn này mang lại ánh sáng cho mọi người, giúp trẻ con học bài tốt vào ban đêm. Hiện nay, có khoảng 1,6 tỷ người không có điện để dùng. Năng lượng mặt trời sẽ thay thế dầu mỏ một cách hiệu quả nhất, ngay bản thân Edison hẳn cũng sẽ bị thuyết phục về điều này.
Theo MacGregor, các hiện vật này đã nói lên rất nhiều điều, nhiều hơn là mỗi người chúng ta tưởng và đã từng nghĩ về quá khứ của lịch sử con người chúng ta. Ông nói: “Tôi nêu ra đây một ví dụ, cột trụ đá của một thành quách ở Ấn Độ có thể giúp chúng ta tự đúc kết để hiểu được về một trình độ kỹ thuật chế tác hoàn mỹ và một con mắt nghệ thuật tinh túy của người xưa, qua đó, chúng ta có thể hiểu thêm về một hệ thống chính trị, một ý thức hệ, những phong tục tập quán và đời sống thường nhật của con người thời kỳ đó. Rồi đây, chỉ một bộ ấm trà thời Nữ hoàng Victoria cũng đã tóm lược được một giai đoạn phát triển rực rỡ trong lịch sử Vương quốc Anh. Một vài đồng tiền vàng được tìm thấy từ một xác tàu đắm của Tây Ban Nha không chỉ là biểu trưng cho một thời kỳ hoàng kim của tiến trình khai thác thuộc địa của nước này mà còn là cơ sở để chúng ta nghiên cứu về cơ chế hình thành và sử dụng tiền tệ trên thế giới. Và còn nhiều nữa…”.
Không những thế, từ giá trị lịch sử và thẩm mỹ của chúng, những hiện vật được chọn lọc ra đây cũng đã góp phần vào quá trình hình thành và phát triển của đời sống chúng ta ngày nay, diện mạo của cuộc sống chúng ta hiện nay phải chăng đã được khơi nguồn từ những thời khắc lịch sử đầy màu sắc và đôi khi là đầy biến động đó trong quá khứ? Giám đốc MacGregor tiếp lời: “Tất cả các hiện vật mà tôi chọn ra đây đều đã được chế tác một cách công phu, trông thật trau chuốt, nhãn quan thẩm mỹ của người xưa quả là đáng trân trọng, dù cho họ đã làm ra chúng chỉ để ngắm nhìn, dù cho đó là những hiện vật đã qua sử dụng, đã bị gãy vỡ hay đã bị vứt bỏ”. Nhưng suy cho cùng, tất cả những hiện vật đó đã là nhân chứng một thời cho tiến trình hình thành và phát triển của nhân loại, từ những cuộc di cư tìm vùng đất mới, những cuộc trao đổi thương mại và những mối quan hệ phức tạp đến sững sờ giữa các dân tộc với nhau trên thế giới. Trong tổng thể bộ sưu tập của mình, giám đốc MacGregor đã đánh giá các hiện vật trên “như những lăng kính mà qua đó chúng ta có thể tìm thấy lại tất cả những gì được gọi là quá khứ của nhân loại, một cách thấu đáo nhất nhưng cũng bao quát nhất”.
Tường Nguyễn
