(TT&VH Cuối tuần) - Từ 4 - 20/6, tại Trung tâm Văn hóa Pháp, 24 Tràng Tiền, Hà Nội, diễn ra triển lãm sắp đặt Trôi của nghệ sĩ trẻ Bàng Nhất Linh. Sinh năm 1984 và hiện đã có trong tay hai triển lãm sắp đặt được giới tạo hình đánh giá là khá “oách”. Nhưng những chuyện phía sau triển lãm của anh, nghe mà cười ra nước mắt cho nghệ thuật đương đại nước nhà.
1. Trước Trôi, Bàng Nhất Linh đã có triển lãm sắp đặt Bụi, xe mờ bóng phố vào tháng Chín năm ngoái, đều công phu. Các tác phẩm bày tại triển lãm động được đến nhiều vấn đề tâm lý xã hội, với chất lượng thao tác kỹ thuật tốt (điều rất cần ở những tác phẩm sắp đặt là kỹ thuật xử lý các loại vật liệu khác nhau) và lại mang đầy chất thơ, điều hiếm thấy trong tác phẩm của các nghệ sĩ trẻ cùng lứa tuổi… Tôi đi công tác không dự được ngày khai mạc triển lãm. Hôm sau về Hà Nội, rủ tác giả đi uống nước trò chuyện, chưa kịp chúc mừng thì đã nghe anh kể một loạt chuyện cười ra nước mắt về “hậu triển lãm”.
Còn nhớ sau triển lãm Bụi, xe mờ bóng phố năm ngoái, một bức “chân dung đô thị Hà Nội” bằng 5 mô-đun (module) được làm công phu trong 4 tháng trời: 200 cái bếp than tổ ong xếp thành hình đồng hồ cát, một căn phòng phố cổ nguyên trạng với cánh cửa cũ, một bức tường kẹt cứng với chiếc xe Cub bên trong, và một chiếc giá đựng 100 tháp Rùa để khán giả tô màu. Sau triển lãm, phải phá bỏ gần hết, Linh cứ tiếc hùi hụi. Nhưng nếu không phá bỏ thì cũng chẳng có chỗ mà để. Chiếc giá để 100 tháp Rùa thì một tay chơi đồ cổ xin về để trang trí trong nhà, trả giá bằng một chầu bia. Cánh cửa cũ, bếp than tổ ong… đều bán lại với giá rác.
Đến năm nay, vừa làm xong tác phẩm thì hôm khai mạc, họa sĩ đã nhận được ngay một số lời chào mời “xâu xé” tác phẩm của anh em họ hàng. Tác phẩm này là chiếc đồng hồ thóc - cát dựng bằng thủy tinh, và giá gỗ con tiện rộng 1,65m, cao 2m gồm một chiếc đồng hồ lớn và 9 chiếc đồng hồ nhỏ, tiện nguyên liệu hết 14 triệu đồng. Nay thì một người anh xin hai tấm phản tròn rộng 1,65m về làm phản ngồi uống rượu. Hai chiếc bình y tế to làm đồng hồ mua với giá 800 ngàn được một người chú khác xin về để làm bình đựng rượu. Một người chú nữa thì rắp ranh đống gỗ con tiện về để làm cầu thang nhà…Thôi thì thế cũng coi là tác phẩm này đã “có nơi an nghỉ”. Còn chiếc ô tô phủ thóc (to bằng một chiếc Camry) và bộ bàn ghế phủ thóc thì có lẽ không xẻ ra được làm gì. Chắc chắn sau ngày triển lãm sẽ phải đập bỏ, lại tiếc. Nhưng biết làm thế nào? Tuy rằng cả hai triển lãm của Linh đều có tiền tài trợ tác phẩm, nhưng công sức làm việc bỏ ra thì không biết là bao nhiêu. Và cuối cùng quan trọng nhất là sự sống của một tác phẩm nghệ thuật quá ngắn ngủi!
Hỏi một người ở Trung tâm Văn hóa Pháp, họ nhận định rằng triển lãm của Linh đạt chất lượng nghệ thuật tốt. Điều tốt thứ hai là tác giả đã bỏ hết tiền tài trợ ra làm thật, chứ không “tối thiểu hóa” tiền vật liệu như một số nghệ sĩ khác. Một số tác giả Việt Nam khi xin tài trợ làm tác phẩm sắp đặt hay “tối giản” tiền vật liệu, hoặc làm bằng những thứ tre nứa rẻ tiền. Thói “ranh vặt” này làm người nước ngoài coi thường. Nhưng cũng vì một lẽ là tác phẩm sắp đặt không thể bán được, sau triển lãm thường phải đập bỏ hoặc bán lại với giá phế liệu, nếu làm tốn tiền quá thì rồi cũng thành phế liệu, tác giả lại tha hồ mà đau xót. Sắp đặt (Installation) là một nghệ thuật có tương lai. Tuy nhiên, chưa có một mạng lưới “tiêu dùng” tác phẩm. Bảo tàng nghệ thuật hiện đại thì còn lâu mới có. Nếu có một kênh tiếp thị tác phẩm tới những “đại gia” có nhà rộng, hoặc các công sở, văn phòng, khách sạn lớn để đặt thì rất đẹp và phù hợp, tác phẩm sẽ sống bền. Nhưng hiện giờ thì chưa xuất hiện cái “kênh” này. Nên những người đi tiên phong làm nghệ thuật này rất là khổ tâm…
2. Trôi của Bàng Nhất Linh là một câu chuyện về thời gian, từ một triết lý: Xã hội cấu tạo từ những cơ cấu thời gian nhanh chậm khác nhau, tất cả những cơ cấu này ràng buộc với nhau tạo nên một xã hội hoàn chỉnh. Nếu thiếu đi một cơ cấu hoặc bị nghịch đảo cơ cấu (cái đáng lẽ nhanh thì chậm, và ngược lại) thì sẽ “hỏng hết bánh kẹo, hư bột hư đường”. Linh tái tạo một hình ảnh xã hội – cơ cấu các tốc độ thời gian dưới hình dạng những chiếc đồng hồ cát (thời gian) và những hạt thóc (thành tựu, công sức, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần) từ sự quan sát xã hội quanh nơi anh ở. Người dân luôn rất khổ vì cái gọi là “thủ tục hành là chính”. Có những người có quyền lực hành chính lại sẵn sàng bóp méo thời gian của người khác đi để mưu lợi riêng (điều này đã được các phương tiện truyền thông, nghệ thuật sân khấu… tố khổ rất nhiều). Những người cầm nắm trong tay vận mệnh thời gian của người khác liệu có ý thức rất rõ rằng họ đang phải có trách nhiệm rất lớn đối với mồ hôi, công sức của nhiều người để dựng nên vị trí cho họ ngồi không? Để tạo ra một hình ảnh ẩn dụ cho câu hỏi này, tác giả đã lấy thóc phủ kín lên một bộ bàn ghế công sở và mô hình một chiếc xe hơi sang trọng (mà người ta đang ào ạt nhập về để cho phố xá kẹt đường. Ước tính cả năm 2009, Việt Nam đã nhập khẩu 76.300 xe ôtô nguyên chiếc, với giá trị kim ngạch là 1,171 tỷ USD. Số xe này mà “quy ra thóc” của nhân dân thì biết là bao nhiêu?).
Tác phẩm có tính xã hội và ý đồ rõ ràng, dễ hiểu đến thế, ấy vậy mà sự phản hồi của báo chí thì rất thú vị. Có nhà báo viết về triển lãm chỉ chú ý đến chiếc xe hơi (mô hình thạch cao) bọc thóc vì trông nó to và ấn tượng. Và viết rất dài dòng so sánh với những chiếc xe hơi thật, được bọc để giải trí (bằng nắp chai cho đến kim cương) và so sánh giá cả nọ kia...
Nếu so sánh hai nỗi buồn hậu triển lãm này, thì nỗi buồn tác phẩm không có chỗ đặt để, bị “xâu xé” hoặc phá ngay sau khi mới sinh có lẽ không buồn bằng được báo chí - những người có nhiệm vụ truyền đạt câu chuyện nghệ thuật cho người khác không có thì giờ hoặc không có điều kiện xem - hiểu nhầm. Họa sĩ kể chuyện xong thì phì cười mà kết luận vậy. Không biết làm thế nào, tôi đành an ủi tác giả, rằng cái thân phận làm nghệ thuật là thế. Khi chưa được công nhận, thì anh sẽ bị xâu xé, bị phá, bị hiểu nhầm, có thể còn bị chụp mũ. Đến khi thành danh, tác phẩm của anh đắt tiền rồi và có thể trông vào kiếm lợi được, thì lại sẽ bị xâu xé tiếp, bị làm giả, chết rồi còn chưa yên. Nhưng có hề gì đâu. Miễn rằng ta đã sống xứng đáng và để lại được một hạt ngọc trai cho đời. Trịnh Công Sơn từng hát rằng: Sống trên đời sống cần có một tấm lòng. Để làm gì em biết không? Ừ thì cuối cùng cũng để cho gió cuốn đi mà thôi...
1. Trước Trôi, Bàng Nhất Linh đã có triển lãm sắp đặt Bụi, xe mờ bóng phố vào tháng Chín năm ngoái, đều công phu. Các tác phẩm bày tại triển lãm động được đến nhiều vấn đề tâm lý xã hội, với chất lượng thao tác kỹ thuật tốt (điều rất cần ở những tác phẩm sắp đặt là kỹ thuật xử lý các loại vật liệu khác nhau) và lại mang đầy chất thơ, điều hiếm thấy trong tác phẩm của các nghệ sĩ trẻ cùng lứa tuổi… Tôi đi công tác không dự được ngày khai mạc triển lãm. Hôm sau về Hà Nội, rủ tác giả đi uống nước trò chuyện, chưa kịp chúc mừng thì đã nghe anh kể một loạt chuyện cười ra nước mắt về “hậu triển lãm”.
Chiếc ô tô phủ thóc - một tác phẩm được làm công phu chắc sẽ phải đập bỏ. Ảnh: Dino Trung
Đến năm nay, vừa làm xong tác phẩm thì hôm khai mạc, họa sĩ đã nhận được ngay một số lời chào mời “xâu xé” tác phẩm của anh em họ hàng. Tác phẩm này là chiếc đồng hồ thóc - cát dựng bằng thủy tinh, và giá gỗ con tiện rộng 1,65m, cao 2m gồm một chiếc đồng hồ lớn và 9 chiếc đồng hồ nhỏ, tiện nguyên liệu hết 14 triệu đồng. Nay thì một người anh xin hai tấm phản tròn rộng 1,65m về làm phản ngồi uống rượu. Hai chiếc bình y tế to làm đồng hồ mua với giá 800 ngàn được một người chú khác xin về để làm bình đựng rượu. Một người chú nữa thì rắp ranh đống gỗ con tiện về để làm cầu thang nhà…Thôi thì thế cũng coi là tác phẩm này đã “có nơi an nghỉ”. Còn chiếc ô tô phủ thóc (to bằng một chiếc Camry) và bộ bàn ghế phủ thóc thì có lẽ không xẻ ra được làm gì. Chắc chắn sau ngày triển lãm sẽ phải đập bỏ, lại tiếc. Nhưng biết làm thế nào? Tuy rằng cả hai triển lãm của Linh đều có tiền tài trợ tác phẩm, nhưng công sức làm việc bỏ ra thì không biết là bao nhiêu. Và cuối cùng quan trọng nhất là sự sống của một tác phẩm nghệ thuật quá ngắn ngủi!
Hỏi một người ở Trung tâm Văn hóa Pháp, họ nhận định rằng triển lãm của Linh đạt chất lượng nghệ thuật tốt. Điều tốt thứ hai là tác giả đã bỏ hết tiền tài trợ ra làm thật, chứ không “tối thiểu hóa” tiền vật liệu như một số nghệ sĩ khác. Một số tác giả Việt Nam khi xin tài trợ làm tác phẩm sắp đặt hay “tối giản” tiền vật liệu, hoặc làm bằng những thứ tre nứa rẻ tiền. Thói “ranh vặt” này làm người nước ngoài coi thường. Nhưng cũng vì một lẽ là tác phẩm sắp đặt không thể bán được, sau triển lãm thường phải đập bỏ hoặc bán lại với giá phế liệu, nếu làm tốn tiền quá thì rồi cũng thành phế liệu, tác giả lại tha hồ mà đau xót. Sắp đặt (Installation) là một nghệ thuật có tương lai. Tuy nhiên, chưa có một mạng lưới “tiêu dùng” tác phẩm. Bảo tàng nghệ thuật hiện đại thì còn lâu mới có. Nếu có một kênh tiếp thị tác phẩm tới những “đại gia” có nhà rộng, hoặc các công sở, văn phòng, khách sạn lớn để đặt thì rất đẹp và phù hợp, tác phẩm sẽ sống bền. Nhưng hiện giờ thì chưa xuất hiện cái “kênh” này. Nên những người đi tiên phong làm nghệ thuật này rất là khổ tâm…
Tác phẩm này được “xé lẻ” làm phản uống rượu và bình đựng rượu
Tác phẩm có tính xã hội và ý đồ rõ ràng, dễ hiểu đến thế, ấy vậy mà sự phản hồi của báo chí thì rất thú vị. Có nhà báo viết về triển lãm chỉ chú ý đến chiếc xe hơi (mô hình thạch cao) bọc thóc vì trông nó to và ấn tượng. Và viết rất dài dòng so sánh với những chiếc xe hơi thật, được bọc để giải trí (bằng nắp chai cho đến kim cương) và so sánh giá cả nọ kia...
Nếu so sánh hai nỗi buồn hậu triển lãm này, thì nỗi buồn tác phẩm không có chỗ đặt để, bị “xâu xé” hoặc phá ngay sau khi mới sinh có lẽ không buồn bằng được báo chí - những người có nhiệm vụ truyền đạt câu chuyện nghệ thuật cho người khác không có thì giờ hoặc không có điều kiện xem - hiểu nhầm. Họa sĩ kể chuyện xong thì phì cười mà kết luận vậy. Không biết làm thế nào, tôi đành an ủi tác giả, rằng cái thân phận làm nghệ thuật là thế. Khi chưa được công nhận, thì anh sẽ bị xâu xé, bị phá, bị hiểu nhầm, có thể còn bị chụp mũ. Đến khi thành danh, tác phẩm của anh đắt tiền rồi và có thể trông vào kiếm lợi được, thì lại sẽ bị xâu xé tiếp, bị làm giả, chết rồi còn chưa yên. Nhưng có hề gì đâu. Miễn rằng ta đã sống xứng đáng và để lại được một hạt ngọc trai cho đời. Trịnh Công Sơn từng hát rằng: Sống trên đời sống cần có một tấm lòng. Để làm gì em biết không? Ừ thì cuối cùng cũng để cho gió cuốn đi mà thôi...
Vũ Lâm
