(TT&VH Online) - Hôm nay, 11/6, tác phẩm video art Những chiếc cầu trong tâm thức của nghệ sĩ thị giác Như Huy bắt đầu tham gia lễ hội Vẻ Đẹp Việt tôn vinh các nghệ nhân âm nhạc cổ truyền, tổ chức tại thành phố Huế. Trong bài phỏng vấn này, anh lý giải việc sử dụng những chất liệu cổ truyền trong một tác phẩm đương đại, cũng như việc đưa một tác phẩm đương đại mang đậm tính nội chiếu đặt vào một không gian lễ hội đầy tính hướng ngoại.
* Anh chọn ca trù và ca Huế làm chất liệu tạo dựng các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt tại Huế trong không gian lễ hội tôn vinh nghệ nhân. Có gì “vênh” nhau giữa một bên là nghệ thuật đương đại và một bên là những loại hình âm nhạc cổ truyền?
* Anh chọn ca trù và ca Huế làm chất liệu tạo dựng các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt tại Huế trong không gian lễ hội tôn vinh nghệ nhân. Có gì “vênh” nhau giữa một bên là nghệ thuật đương đại và một bên là những loại hình âm nhạc cổ truyền?
Nghệ sĩ thị giác Như Huy
- Tôi nghĩ rằng trong một đất nước đang ở tình trạng trôi nổi về chuẩn, thì con người luôn có xu hướng chọn cái họ dễ thấy nhất. Ví dụ, ở Việt Nam, cái chuẩn rõ nhất có vẻ là các danh từ như “cái cách tân, cái hiện đại”. Tuy nhiên, ngay khi chọn những kiểu chuẩn “danh từ” như thế - người ta dễ chìm vào một cuộc đấu của loại trừ và khu biệt theo kiểu - tất cả những gì không hiện đại và cách tân thì đều phải bị thải loại. Và vì thế, thải loại trở thành yếu tính trong hành vi sáng tạo và thưởng thức. Trong khi đó, nếu đặt ra câu hỏi đi thẳng vào yếu tính của bản thân sự vật: thế nào là “cách tân và hiện đại?” thì mới làm lộ ra bóng dáng của một kiểu chuẩn khác - đó là sự thuần thực (genuine).
Nếu xét ở chuẩn này, thì không phải nghệ thuật đương đại, mà chính là nghệ thuật đương đại “thuần thực”, không phải nghệ thuật dân gian, mà chính là nghệ thuật dân gian “thuần thực” mới là những gì có ý nghĩa. Chính điều này sẽ đưa những thứ tưởng như “vênh”, hay “khác biệt” nhau vào chung một trường thực hành hay cảm nhận. Tất cả đều có thể ở trên một mặt bằng – đó là mặt bằng của yếu tính thuần thực mà chúng sở hữu.
* Nhưng anh có nghĩ rằng tính thuần thực (của ca trù chẳng hạn), dù đáng quý, nhưng không còn phù hợp với nhu cầu của đời sống đương đại?
- Trước hết, phải thấy rằng, ca trù luôn có thẩm quyền trong không gian riêng của nó. Sức mạnh đó rất toàn vẹn. Khi tham gia một buổi hát ca trù của nghệ nhân Phó Thị Kim Đức, tôi có được cảm giác thỏa mãn hoàn toàn của các giác quan, giống như trải nghiệm với nhạc Jazz vậy. Nhưng Jazz không thể mang lại cái thỏa mãn triệt để như ca trù, vì có lẽ, dù gì đi nữa – nhịp sinh học khai sinh ra nó hoàn toàn khác với nhịp sinh học của người Việt Nam. Với tôi, ca trù đem tới một không gian toàn nhập, nơi thực tại bị triệt tiêu và mọi yêu cầu của tâm lý, cảm giác được thỏa mãn chính xác ngay khi vừa khởi lên. Ta như thể ở trong tâm bão, thấy được rõ các cấu trúc, các sự phối hợp, các chi tiết, các mẹo mực, song cùng lúc đó, ta vừa đủ chìm mê để trở thành đối tượng của chính sự hài hòa đó.
Lẽ dĩ nhiên, nếu đem ca trù nguyên mộc ra để tham gia vào một liên hoan nghệ thuật đương đại như một tác phẩm đương đại thì có lẽ phí cho cả hai. Song, sức mạnh nội tại của ca trù – điều đã tạo ra một sức sống mạnh mẽ qua bao thăng trầm - thì có lẽ chúng ta buộc phải tôn trọng và học hỏi. Những thực hành đương đại dù thế nào vẫn phải hướng tới sự thuần thực, mặc dù chúng được khởi hoạt trong một không gian văn hóa khác, và vì thế, diễn ngôn và thủ pháp của cũng “khác hơn” (ở đây, tôi không muốn sa vào những chữ như “mới hơn”, hay “cách tân”, “hiện đại”).
Ngay ở đây, chúng ta cũng có thể lấy ví dụ về một nghệ sỹ đương đại mà theo tôi – cũng nhìn nhận vấn đề tương đồng với góc nhìn của tôi. Đó là chị Ea Sola với vở múa hậu hiện đại Hạn Hán và Cơn Mưa. Tác phẩm đó chính là một phát biểu tường minh về yếu tính của nghệ thuật đương đại, song cùng lúc, không hề triệt tiêu đi yếu tính của ca trù hay nghệ thuật dân gian nói chung. Và lẽ dĩ nhiên, tác phẩm đó cũng vẫn phù hợp hoàn toàn với nhu cầu (thậm chí nó còn đủ sức mạnh để tạo ra nhu cầu) cho đời sống đương đại.
Vì thế, không nên nhầm lẫn rằng những ai yêu thích ca trù, hay quan họ, hay ca Huế là “vênh” với đương đại. Nhìn một cách nào đó, đây chính là một sự thu nhận sức mạnh thuần thực của các giải pháp đã có, để đưa vào các giải pháp khác sinh ra từ những nhu cầu khác của một thực tại khác.
* Anh có thể nói rõ hơn về không gian của những tác phẩm ở Huế? Hẳn phải có lý do gì anh mới đặt tác phẩm của mình trong một không gian lễ hội như vậy?
- Trong tác phẩm của tôi, âm nhạc cổ truyền đóng vai trò một chất liệu của quá khứ, xuất hiện trong thực tại như những mảnh rời rạc cần đến sự tham gia về mặt tâm thức của công chúng. Chính vì thế, nó sẽ được đặt ở các vị trí dễ tiếp cận với công chúng. Nếu thành công, tôi hy vọng người xem sẽ nẩy sinh nhu cầu tự bắc một cây cầu giữa các mảnh lẻ đó với nhau, giữa quá khứ với hiện tại, giữa những hình ảnh có phần ảo giác với thực tại cụ thể, để rồi tự mình tạo dựng một hình ảnh toàn vẹn nào đó. Bản thân tôi cho rằng, nỗ lực để tạo ra những chiếc cầu như vậy là vô cùng cần thiết vì thiếu chúng, thực tại và chính bản thân chúng ta – sẽ lập tức biến thành những hoang đảo giữa những hoang đảo khác của quá khứ và của ký ức.
Tác phẩm của tôi cũng sẽ được đặt cạnh những nơi diễn ra các hoạt động quan trọng của lễ hội – để như thể một chiều kích khác, soi chiếu vào khía cạnh tôn vinh của lễ hội. Bởi như chúng ta đã biết, lễ hội lần này là để tôn vinh những nghệ nhân đích thực của ca trù, ca Huế và nhã nhạc, có thể kể ra như nghệ nhân ca trù Phó Thị Kim Đức, nghệ nhân nhã nhạc Trần Kích, nghệ nhân ca Huế Minh Mẫn - những báu vật hiếm hoi và đều đang ở độ tuổi gần đất xa trời.
Chính vì vậy, tác phẩm của tôi, nếu nhìn trong tổng thể, thì có lẽ sẽ là một góc nhìn riêng tư hơn, thân phận và nội chiếu hơn bên cạnh các thực hành tôn vinh luôn có tính hướng ngoại của mọi lễ hội. Và tôi hy vọng chính sự tồn tại song song của cả hai dạng thực hành, nội chiếu và ngoại chiếu trong phạm vi một lễ hội, sẽ góp phần làm cho lễ hội có được chiều sâu hơn, vì ở đây, nó cũng lại tạo ra thêm được cho tư duy của công chúng một cơ hội bắc cầu khác, giữa thực hành đương đại, nội chiếu, phản tư, và một lễ hội tôn vinh có tính cộng đồng.
Nếu xét ở chuẩn này, thì không phải nghệ thuật đương đại, mà chính là nghệ thuật đương đại “thuần thực”, không phải nghệ thuật dân gian, mà chính là nghệ thuật dân gian “thuần thực” mới là những gì có ý nghĩa. Chính điều này sẽ đưa những thứ tưởng như “vênh”, hay “khác biệt” nhau vào chung một trường thực hành hay cảm nhận. Tất cả đều có thể ở trên một mặt bằng – đó là mặt bằng của yếu tính thuần thực mà chúng sở hữu.
* Nhưng anh có nghĩ rằng tính thuần thực (của ca trù chẳng hạn), dù đáng quý, nhưng không còn phù hợp với nhu cầu của đời sống đương đại?
- Trước hết, phải thấy rằng, ca trù luôn có thẩm quyền trong không gian riêng của nó. Sức mạnh đó rất toàn vẹn. Khi tham gia một buổi hát ca trù của nghệ nhân Phó Thị Kim Đức, tôi có được cảm giác thỏa mãn hoàn toàn của các giác quan, giống như trải nghiệm với nhạc Jazz vậy. Nhưng Jazz không thể mang lại cái thỏa mãn triệt để như ca trù, vì có lẽ, dù gì đi nữa – nhịp sinh học khai sinh ra nó hoàn toàn khác với nhịp sinh học của người Việt Nam. Với tôi, ca trù đem tới một không gian toàn nhập, nơi thực tại bị triệt tiêu và mọi yêu cầu của tâm lý, cảm giác được thỏa mãn chính xác ngay khi vừa khởi lên. Ta như thể ở trong tâm bão, thấy được rõ các cấu trúc, các sự phối hợp, các chi tiết, các mẹo mực, song cùng lúc đó, ta vừa đủ chìm mê để trở thành đối tượng của chính sự hài hòa đó.
Lẽ dĩ nhiên, nếu đem ca trù nguyên mộc ra để tham gia vào một liên hoan nghệ thuật đương đại như một tác phẩm đương đại thì có lẽ phí cho cả hai. Song, sức mạnh nội tại của ca trù – điều đã tạo ra một sức sống mạnh mẽ qua bao thăng trầm - thì có lẽ chúng ta buộc phải tôn trọng và học hỏi. Những thực hành đương đại dù thế nào vẫn phải hướng tới sự thuần thực, mặc dù chúng được khởi hoạt trong một không gian văn hóa khác, và vì thế, diễn ngôn và thủ pháp của cũng “khác hơn” (ở đây, tôi không muốn sa vào những chữ như “mới hơn”, hay “cách tân”, “hiện đại”).
Ngay ở đây, chúng ta cũng có thể lấy ví dụ về một nghệ sỹ đương đại mà theo tôi – cũng nhìn nhận vấn đề tương đồng với góc nhìn của tôi. Đó là chị Ea Sola với vở múa hậu hiện đại Hạn Hán và Cơn Mưa. Tác phẩm đó chính là một phát biểu tường minh về yếu tính của nghệ thuật đương đại, song cùng lúc, không hề triệt tiêu đi yếu tính của ca trù hay nghệ thuật dân gian nói chung. Và lẽ dĩ nhiên, tác phẩm đó cũng vẫn phù hợp hoàn toàn với nhu cầu (thậm chí nó còn đủ sức mạnh để tạo ra nhu cầu) cho đời sống đương đại.
Vì thế, không nên nhầm lẫn rằng những ai yêu thích ca trù, hay quan họ, hay ca Huế là “vênh” với đương đại. Nhìn một cách nào đó, đây chính là một sự thu nhận sức mạnh thuần thực của các giải pháp đã có, để đưa vào các giải pháp khác sinh ra từ những nhu cầu khác của một thực tại khác.
* Anh có thể nói rõ hơn về không gian của những tác phẩm ở Huế? Hẳn phải có lý do gì anh mới đặt tác phẩm của mình trong một không gian lễ hội như vậy?
- Trong tác phẩm của tôi, âm nhạc cổ truyền đóng vai trò một chất liệu của quá khứ, xuất hiện trong thực tại như những mảnh rời rạc cần đến sự tham gia về mặt tâm thức của công chúng. Chính vì thế, nó sẽ được đặt ở các vị trí dễ tiếp cận với công chúng. Nếu thành công, tôi hy vọng người xem sẽ nẩy sinh nhu cầu tự bắc một cây cầu giữa các mảnh lẻ đó với nhau, giữa quá khứ với hiện tại, giữa những hình ảnh có phần ảo giác với thực tại cụ thể, để rồi tự mình tạo dựng một hình ảnh toàn vẹn nào đó. Bản thân tôi cho rằng, nỗ lực để tạo ra những chiếc cầu như vậy là vô cùng cần thiết vì thiếu chúng, thực tại và chính bản thân chúng ta – sẽ lập tức biến thành những hoang đảo giữa những hoang đảo khác của quá khứ và của ký ức.
Tác phẩm của tôi cũng sẽ được đặt cạnh những nơi diễn ra các hoạt động quan trọng của lễ hội – để như thể một chiều kích khác, soi chiếu vào khía cạnh tôn vinh của lễ hội. Bởi như chúng ta đã biết, lễ hội lần này là để tôn vinh những nghệ nhân đích thực của ca trù, ca Huế và nhã nhạc, có thể kể ra như nghệ nhân ca trù Phó Thị Kim Đức, nghệ nhân nhã nhạc Trần Kích, nghệ nhân ca Huế Minh Mẫn - những báu vật hiếm hoi và đều đang ở độ tuổi gần đất xa trời.
Chính vì vậy, tác phẩm của tôi, nếu nhìn trong tổng thể, thì có lẽ sẽ là một góc nhìn riêng tư hơn, thân phận và nội chiếu hơn bên cạnh các thực hành tôn vinh luôn có tính hướng ngoại của mọi lễ hội. Và tôi hy vọng chính sự tồn tại song song của cả hai dạng thực hành, nội chiếu và ngoại chiếu trong phạm vi một lễ hội, sẽ góp phần làm cho lễ hội có được chiều sâu hơn, vì ở đây, nó cũng lại tạo ra thêm được cho tư duy của công chúng một cơ hội bắc cầu khác, giữa thực hành đương đại, nội chiếu, phản tư, và một lễ hội tôn vinh có tính cộng đồng.
T.N.T.V
