(TT&VH) - Những trận mưa sao băng đêm 5/5 và rạng sáng 6/5 là một cơ hội tuyệt vời bởi trên khắp mọi miền đất nước, mọi người đều có thể chiêm ngưỡng (mà không cần phải có kính thiên văn). Tuy nhiên, có bao nhiêu người đã chờ đợi để ngắm những giây phút tuyệt vời này? Có lẽ không nhiều. Không chỉ bởi vì cuộc sống đang ngày càng gấp gáp, khiến nhiều người không có thời gian, mà còn bởi, để thưởng thức hiện tượng này cần phải có lòng say mê cũng như những tri thức cần thiết về thiên văn.
Chính suy nghĩ này đã thúc đẩy tôi gặp lại thầy giáo Đinh Xuân Quang (Trường Lương Văn Tụy, Ninh Bình), người nổi tiếng vì đã khởi xướng và sau đó hướng dẫn nhiều học sinh của mình tự chế thành công kính thiên văn. Việc tạo ra một chiếc kính thiên văn không quá khó, nhưng chính việc động viên các em mày mò tự chế, thầy đã đánh thức tình yêu với thiên văn, vũ trụ trong các em.
Từ chiếc kính thiên văn đầy mạng nhện trong phòng thí nghiệm
Thầy Đinh Xuân Quang
Là trường chuyên của tỉnh Ninh Bình nhưng cũng chịu chung cảnh thiếu thốn như phần lớn các trường khác, trong phòng thí nghiệm của trường Lương Văn Tụy cũng không có kính thiên văn; có lần một thầy giáo trong trường mượn của trường THPT Gia Viễn chiếc kính thiên văn, cả thầy cô và học sinh đều khấp khởi đợi được nhìn lên bầu trời đầy những vì sao lấp lánh. Đến khi mở chiếc hộp bảo vệ, mang kính thiên văn ra thì ống kính mốc meo, trong thân ống dày đặc mạng nhện, khua một cái đã thấy lũ nhện con lóp ngóp bò ra; nghĩa là cái kính thiên văn ấy đã nằm ngủ trong phòng thí nghiệm từ lâu lắm rồi.
Lúc ấy thầy Quang trở lại với “kế hoạch” từ thuở cắp sách. Ban đầu chỉ là thích ngắm sao trời và thắc mắc là tại sao những người đi biển lại xác định được vị trí nhờ những ngôi sao, trong khi trên trời, sao nào cũng giống nhau. Lớn hơn, Đinh Xuân Quang mày mò tìm đọc sách báo, tư liệu; khi Phan Minh Châu ở Đường lên đỉnh Olympia năm đầu tiên tự làm được kính thiên văn; Quang đã tìm đọc rất kỹ và lên kế hoạch tự chế riêng cho mình một cái nhưng khi đó để tìm được đầy đủ các thiết bị ở Ninh Bình không phải là chuyện dễ nên mơ ước từ thuở bé đành gác lại.
Ban đầu anh đã tính mua một cái cho riêng mình nên đã tham khảo khá nhiều nơi, nếu là kính bán hàng loạt ở chợ Tân Thanh thì chất lượng không tốt; đặt hàng ở những hãng uy tín thì mất khoảng 700 USD cả phí vận chuyển (giá thành năm 2008). Và “thực tế, hình ảnh kính thiên văn được in ngay trên trang bìa sách giáo khoa vật lý lớp 11 nhưng điều kiện về thiết bị dạy học ở trường phổ thông nói chung còn khó khăn và hầu hết các trường đều chưa có kính thiên văn.”
Rồi hình ảnh cái ổ nhện trong kính thiên văn cứ trở đi trở lại, trong khi học sinh của mình lại không có dụng cụ quan sát đã thôi thúc thầy Quang thực hiện kế hoạch ngày nào.
“Giá trị không phải ở việc làm ra được cái kính”
Trước khi bắt tay vào làm, Đinh Xuân Quang đã tham khảo trên các diễn đàn của những người yêu thiên văn, đã đúc rút được kinh nghiệm của những người đã tự chế trước đó song vấn đề vẫn là thiết bị. “Ban đầu tôi dùng một mắt kính viễn giá 10 nghìn đồng ngoài hiệu thuốc, một ống kính của máy ảnh đã hỏng và một đoạn ống nhựa PVC là đã thành cái kính nhưng chất lượng chỉ tương đương với cái ống nhòm”.
Kính thiên văn phản xạ tự chế (Ảnh nhân vật cung cấp)
Về cấu tạo, kính thiên văn khúc xạ (còn gọi là kính Galilê) cần 1 thấu kính hội tụ có tiêu cự lớn (có tác dụng thu ánh sáng từ các thiên thể) và 1 thấu kính thứ 2 (thị kính). Thầy Quang gặp khó khăn ở phần thấu kính, cắt kính và mài kính không khó, nhưng là đối với mặt phẳng và đường thẳng; còn với hình cầu và mài lõm thì rất khó. “Khi tôi tìm được loại kính đủ dày thì không một cửa hàng nào chịu cắt hình cầu và mài lõm cả. Cuối cùng thì đặt mua một cái, nhưng cũng phải “tranh nhau” mới mua được đấy” - thầy Quang chia sẻ.
Thời gian tích góp vật tư lâu hơn rất rất nhiều lần so với thời gian tiến hành tự chế bởi tổng thời gian thầy Quang làm chỉ mất khoảng 2 giờ đồng hồ (với kính khúc xạ, kính phản xạ phức tạp hơn).
Đoạt giải VIFOTEC Lần đầu tiên, học sinh trường Lương Văn Tụy đã chế tạo thành công cả hai loại kính thiên văn phản xạ và khúc xạ với chi phí thấp hơn đi mua rất nhiều lần, 60.000đ với kính thiên văn khúc xạ và 500.000đ với kính thiên văn phản xạ (tổng giá thiết bị năm 2009). Đề tài “Hướng dẫn học sinh tự chế tạo kính thiên văn” của thầy Đinh Xuân Quang với tính ứng dụng và hiệu quả giáo dục đã giành giải Khuyến khích cuộc thi sáng tạo kỹ thuật toàn quốc năm 2010 của Quỹ Hỗ trợ sáng tạo kỹ thuật Việt Nam (VIFOTEC).
Biết thầy Quang có kính thiên văn tự chế, rất nhiều học sinh đã đến hỏi mượn, quan sát thấy sao Kim tròn, khuyết như mặt trăng, thấy hai cực của sao Hỏa là hai chỏm băng như trái đất, rồi miệng núi lửa trên mặt trăng, những hố bị thiên thạch phá, trong cái hố to lại thấy hố nhỏ, nhỏ nữa - như là bị bắn phá nhiều lần... Thích quá các em mới lân la “thầy ơi làm có khó không?”
Bắt đầu từ đó, thầy Quang có hướng dẫn cho học sinh của mình theo tính định hướng để các em vận dụng được lý thuyết vào thực hành. “Tôi biết nhiều em ham mê nhưng lúng túng vì không biết bắt đầu từ đâu và không biết như thế nào là đúng; ở nhiều trường, nhiều nơi đã có rất nhiều em tự chế kính thiên văn nhưng hoàn toàn là do các em tự mày mò và học trên diễn đàn của những người yêu thiên văn; thậm chí có em hỏi thầy cô, thầy cô cũng không dám trả lời vì thực tế chung là giáo dục của ta vẫn nặng về lý thuyết. Tự chế kính thiên văn thì nhiều người đã làm từ lâu lắm rồi, tôi chỉ giúp được các em trong việc ứng dụng kiến thức vật lý phổ thông và khơi được tinh thần ham học hỏi ở học sinh của mình thôi” - thầy Quang tâm niệm.
Luôn “cười trừ” trước những câu chuyện về bản thân, song thầy Đinh Xuân Quang lại đầy say mê và nhiệt huyết trước những ý tưởng để giúp học sinh phát huy được tinh thần học hỏi, ham mê nghiên cứu, tìm tòi.
Uông Ngọc
