(TT&VH) - Khu di tích khảo cổ Hưng Lợi gắn liền với lịch sử 300 năm của Sài Gòn. Được khai quật năm 1997, nhưng đến nay khu di tích cổ lò gốm Hưng Lợi đã trở thành một “phế tích”.
Di tích hay “phế tích”
Di tích cổ lò gốm Hưng Lợi thuộc phường 16, Q.8, TP.HCM cùng với di tích mộ chum Giồng Cá Vồ (huyện Cần Giờ) là hai di tích khảo cổ tại TP.HCM được khai quật. Hình thành từ khoảng giữa thế kỷ 18, gắn với lịch sử Sài Gòn 300 năm. Vì vậy, nó đã cung cấp nhiều tư liệu, thông tin về một nền văn hóa cổ ở khu vực Đông Nam bộ. Do sự tách biệt giữa thương nghiệp và thủ công nghiệp: các làng nghề truyền thống bị đẩy ra vùng ven, hoặc phải chuyển địa bàn sản xuất ra các tỉnh lân cận, nhường chỗ cho các trung tâm thương mại, phố xá... Đến đầu những năm 1940 những lò gốm, lò gạch ngói cuối cùng của xóm Lò Gốm đã ngừng hoạt động.
Ngày 25/4/1998, Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá - Thể thao – Du lịch) đã quyết định công nhận lò gốm cổ Hưng Lợi là di tích khảo cổ học cấp quốc gia theo quyết định số 722/QĐ-BVHTT do Bộ trưởng Nguyễn Khoa Điềm ký. Nhưng cũng từ đó đến nay, di tích này không ngừng bị xuống cấp và lấn chiếm. Xung quanh khu di tich bây giờ là cỏ dại, cây rậm rạp, xen lẫn là những ngôi mộ tự phát vì người dân xem đây là… vùng đất hoang.
Đợt khảo sát vào tháng 4/1997 đã cho biết đây là di tích khá lớn và nguyên vẹn với diện tích khoảng 10.000m2 bao gồm các làng cổ Hoà Lục (quận 8), Phú Định, Phú Lâm (quận 6) và vùng Gò Cây Mai (quận 11). Nhưng đến nay chỉ còn lại di tích lò gốm cổ Hưng Lợi (phường 16 - Quận 8).
Sau khi khai quật xong năm 1998, khu vực này đã được khoanh vùng bảo vệ, có xây cổng chào cũng như dựng cột, làm mái nhằm bảo tồn khu di tích. Ông Nguyễn Thanh Nhã (Phó Chủ tịch UBND phường 16, Q.8) cho biết, bán kính bảo vệ của khu lò gốm cổ Hưng Lợi khoảng 100m. Nhưng hiện nay lò gốm chỉ còn khoảng hơn 20m chiều ngang cũng như chiều rộng. Phần còn lại đã bị lấn chiếm hết. Ngay trước cổng vào khu di tích, người dân cũng đã xây nhà “chặn” kín.
Bảo tồn theo hướng nào?
Câu hỏi không dễ trả lời, vì khu vực này đã bị lấn chiếm gần hết. Ông Nguyễn Thanh Nhã cho biết, do không có sự chỉ đạo nào của sở Văn hoá - Thông tin và cũng không được cấp kinh phí nên phường không thể nâng cấp, sửa chữa cũng như bảo vệ. Bên cạnh đó, khu vực này đang có sự tranh chấp đất đai của người dân, nên việc bảo vệ cũng khó khăn.
Tuy nhiên, dù không có sự chỉ đạo của Sở thì trách nhiệm trước hết vẫn thuộc về phường. Phường là nơi quản lí hành chính cơ sở nhưng đã để tình trạng người dân đào xới lấy đất, lấn chiếm xây nhà và lăng mộ vào khu vực di tích. Tấm bia công nhận khu di tích khảo cổ cấp Quốc gia đáng lẽ ra phải đặt tại khu di tích, thì bây giờ lại đang nằm… trong kho của UBND phường 16.
Ông Mai Lê Minh, Trưởng Phòng Tu bổ di tích (Trung tâm Bảo tồn di tích TP.HCM) cho biết: vừa rồi Sở VH-TT&DL có xuống khảo sát và đang xem xét để có dự án bảo tồn. Lò gốm cổ Hưng Lợi được đánh giá là di tích bị xuống cấp và bị lấn chiếm trầm trọng nhất. Do đó, trước hết muốn bảo tồn thì phải giải toả dân lấn chiếm. Nhưng điều đó rất khó khăn, vì diện tích giải tỏa rất lớn. Ông Mai Lê Minh cũng nói thêm, khu vực lò gốm cổ Hưng Lợi nằm gần Đại lộ Đông – Tây đi qua, lại gần sông nên nếu khôi phục được sẽ là khu du lịch rất đẹp. Sở VH-TT&DL đã từng có ý định xây dựng bảo tàng gốm tại đây.
Di sản văn hoá gắn liền với lịch sử Thành phố hiện còn không nhiều, phải làm gì đây để bảo vệ, bảo tồn những “nhân chứng” của lịch sử 300 năm là việc không hề đơn giản, và cần sự chung tay vào cuộc của các cơ quan chức năng
Những gì còn lại
Di tích hay “phế tích”
Di tích cổ lò gốm Hưng Lợi thuộc phường 16, Q.8, TP.HCM cùng với di tích mộ chum Giồng Cá Vồ (huyện Cần Giờ) là hai di tích khảo cổ tại TP.HCM được khai quật. Hình thành từ khoảng giữa thế kỷ 18, gắn với lịch sử Sài Gòn 300 năm. Vì vậy, nó đã cung cấp nhiều tư liệu, thông tin về một nền văn hóa cổ ở khu vực Đông Nam bộ. Do sự tách biệt giữa thương nghiệp và thủ công nghiệp: các làng nghề truyền thống bị đẩy ra vùng ven, hoặc phải chuyển địa bàn sản xuất ra các tỉnh lân cận, nhường chỗ cho các trung tâm thương mại, phố xá... Đến đầu những năm 1940 những lò gốm, lò gạch ngói cuối cùng của xóm Lò Gốm đã ngừng hoạt động.
Ngày 25/4/1998, Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá - Thể thao – Du lịch) đã quyết định công nhận lò gốm cổ Hưng Lợi là di tích khảo cổ học cấp quốc gia theo quyết định số 722/QĐ-BVHTT do Bộ trưởng Nguyễn Khoa Điềm ký. Nhưng cũng từ đó đến nay, di tích này không ngừng bị xuống cấp và lấn chiếm. Xung quanh khu di tich bây giờ là cỏ dại, cây rậm rạp, xen lẫn là những ngôi mộ tự phát vì người dân xem đây là… vùng đất hoang.
Mái che xập xệ của khu di tích
Đợt khảo sát vào tháng 4/1997 đã cho biết đây là di tích khá lớn và nguyên vẹn với diện tích khoảng 10.000m2 bao gồm các làng cổ Hoà Lục (quận 8), Phú Định, Phú Lâm (quận 6) và vùng Gò Cây Mai (quận 11). Nhưng đến nay chỉ còn lại di tích lò gốm cổ Hưng Lợi (phường 16 - Quận 8).
Sau khi khai quật xong năm 1998, khu vực này đã được khoanh vùng bảo vệ, có xây cổng chào cũng như dựng cột, làm mái nhằm bảo tồn khu di tích. Ông Nguyễn Thanh Nhã (Phó Chủ tịch UBND phường 16, Q.8) cho biết, bán kính bảo vệ của khu lò gốm cổ Hưng Lợi khoảng 100m. Nhưng hiện nay lò gốm chỉ còn khoảng hơn 20m chiều ngang cũng như chiều rộng. Phần còn lại đã bị lấn chiếm hết. Ngay trước cổng vào khu di tích, người dân cũng đã xây nhà “chặn” kín.
Bảo tồn theo hướng nào?
Câu hỏi không dễ trả lời, vì khu vực này đã bị lấn chiếm gần hết. Ông Nguyễn Thanh Nhã cho biết, do không có sự chỉ đạo nào của sở Văn hoá - Thông tin và cũng không được cấp kinh phí nên phường không thể nâng cấp, sửa chữa cũng như bảo vệ. Bên cạnh đó, khu vực này đang có sự tranh chấp đất đai của người dân, nên việc bảo vệ cũng khó khăn.
Cổng vào khu di tích
Tuy nhiên, dù không có sự chỉ đạo của Sở thì trách nhiệm trước hết vẫn thuộc về phường. Phường là nơi quản lí hành chính cơ sở nhưng đã để tình trạng người dân đào xới lấy đất, lấn chiếm xây nhà và lăng mộ vào khu vực di tích. Tấm bia công nhận khu di tích khảo cổ cấp Quốc gia đáng lẽ ra phải đặt tại khu di tích, thì bây giờ lại đang nằm… trong kho của UBND phường 16.
Ông Mai Lê Minh, Trưởng Phòng Tu bổ di tích (Trung tâm Bảo tồn di tích TP.HCM) cho biết: vừa rồi Sở VH-TT&DL có xuống khảo sát và đang xem xét để có dự án bảo tồn. Lò gốm cổ Hưng Lợi được đánh giá là di tích bị xuống cấp và bị lấn chiếm trầm trọng nhất. Do đó, trước hết muốn bảo tồn thì phải giải toả dân lấn chiếm. Nhưng điều đó rất khó khăn, vì diện tích giải tỏa rất lớn. Ông Mai Lê Minh cũng nói thêm, khu vực lò gốm cổ Hưng Lợi nằm gần Đại lộ Đông – Tây đi qua, lại gần sông nên nếu khôi phục được sẽ là khu du lịch rất đẹp. Sở VH-TT&DL đã từng có ý định xây dựng bảo tàng gốm tại đây.
Di sản văn hoá gắn liền với lịch sử Thành phố hiện còn không nhiều, phải làm gì đây để bảo vệ, bảo tồn những “nhân chứng” của lịch sử 300 năm là việc không hề đơn giản, và cần sự chung tay vào cuộc của các cơ quan chức năng
Phan Vũ – Anh Đức
