Có thể mô phỏng những rủi ro chưa xảy ra! Từ năm 2000- 2002, chúng tôi đã bắt tay vào thực hiện đề tài “Nghiên cứu xác định độ rủi ro động đất cho thành phố Hà Nội” (chủ yếu đánh giá rủi ro cho quận Hoàn Kiếm). Từ 2006 tới nay, chúng tôi (Viện Vật lý địa cầu chủ trì với sự phối hợp với Viện Địa chất và Địa vật lý Biển, Viện KH&CN Việt Nam) tiếp tục đề tài “ Ứng dụng công nghệ GIS để xây dựng mô hình đánh giá độ rủi ro động đất cho thành phố Hà Nội ” là một bước tiến mới, đặc biệt là đã tiến hành đánh giá rủi ro động đất cho thành phố Hà nội dựa trên các kịch bản động đất hiện thực.
Một vụ động đất nhẹ ở HN gần đây
Động đất kịch bản là động đất được dự báo sẽ xảy ra tại khu vực nghiên cứu, với các thông số ban đầu được xác định trước. Nói cách khác, động đất kịch bản là sự mô phỏng những trận động đất đã xảy ra trong quá khứ, nhằm dự báo ảnh hưởng của những trận động đất sẽ xảy ra trong tương lai.
Để đánh giá thiệt hại cho thành phố Hà Nội, các động đất kịch bản được xây dựng dựa trên các giả thiết sau: Động đất được phát sinh trên một trong những đứt gẫy kiến tạo có khả năng sinh chấn chạy cắt ngang qua hoặc gần địa bàn thành phố, bao gồm các đứt gẫy Sông Hồng, Sông Chảy, Vĩnh Ninh, Sông Lô và Đông Triều-Uông Bí .
Chấn tâm động đất kịch bản được lấy tại một điểm nằm trên đứt gẫy phát sinh ra nó và có khoảng cách gần nhất tới địa phận thành phố Hà Nội. Ngoài tọa độ chấn tâm, các tham số khác của động đất kịch bản được xác định theo các tham số hình học và địa động lực của chấn đoạn đứt gẫy phá huỷ phát sinh ra nó (chấn tiêu động đất kịch bản) theo các nguyên tắc của mô hình nguồn tuyến đã mô tả ở trên.
Để có các con số thực tiễn khi áp dụng các kịch bản động đất, trong thời gian 18 tháng, chúng tôi đã nghiên cứu đánh giá các khả năng rung động và phá hủy nền đất tại khu vực thành phố Hà Nội, với các nghiên cứu chi tiết tập trung trên địa bàn hai quận nội thành là Ba Đình và Hai Bà Trưng. Trên cơ sở bản đồ về hiện trạng nhà cửa, cơ sở hạ tầng được phân tích từ ảnh máy bay năm 2005 ở tỷ lệ 1:2000, các cuộc khảo sát thực địa đã được tiến hành nhằm đối sánh, bổ sung và phân loại nhà cửa quận Ba Đình và quận Hai Bà Trưng.
Đoàn khảo sát được chia thành các tổ 2 người dưới sự kiểm tra hướng dẫn của các chuyên gia. Các cán bộ khảo sát đã tiến hành khảo sát các công trình xây dựng trên toàn bộ các khu phố, các ngõ phố, các cụm dân cư trên địa bàn theo mẫu phiếu điều tra đã lập sẵn. Nếu đứt gẫy sông Chảy cựa mình.... Do khối lượng đồ sộ của các kết quả tính toán thiệt hại, chỉ có một động đất kịch bản tiêu biểu nhất được lựa chọn để minh hoạ.
Đó là động đất kịch bản Sông Chảy (xảy ra với độ lớn cực đại là 6,6 độ Richter, tọa độ chấn tâm là: Kinh độ=105,340; Vĩ độ=20.990 và độ sâu chấn tiêu là H=15 km). Đây là kịch bản rủi ro cao nhất. Mô hình tính toán khoa học cho thấy chấn động lan truyền theo hướng Tây nam - Đông bắc và gây ra rung động nền tương đương cấp 8 tại tất cả các phường của cả hai quận Ba Đình và Hai Bà Trưng.
Trận động đất này không có nhiều khả năng gây ra những thiệt hại nhà cửa ở mức độ cao nhất - mức hoàn toàn (chỉ khoảng vài ba phần trăm), nhưng xác suất nhà cửa bị phá huỷ ở mức độ nặng cao nhất có thể lên tới trên 20% (cứ 5 ngôi nhà thì 1 ngôi bị phá hủy nặng).
Các kết quả tính thiệt hại về người ở mức thương vong 2/4 (thương vong đòi hỏi sự chăm sóc y tế ở mức độ cao hơn hoặc phải nằm viện, nhưng không đe dọa đến tính mạng) cho các quận này do động đất kịch bản Sông Chảy gây ra tại ba thời điểm trong ngày (2 giờ sáng, 2 giờ chiều và 5 giờ chiều). Thiệt hại về người lớn nhất xảy ra vào thời điểm 2 giờ chiều; có phường sẽ lên tới 35-40 người, như vậy, tính trên cả quận sẽ là vài trăm.
Như thế trong trường hợp rủi ro nhất xảy ra, số người bị thương trên toàn thành phố... có lẽ không nên tính ra để khỏi “lo”! Cần nhấn mạnh rằng, các kết quả ước lượng thiệt hại được trong khuôn khổ đề tài này mang tính mô hình nghiên cứu (con số trên là trong trường hợp rủi ro nhất) và chứa đựng sai số. Để đảm bảo độ chính xác và tin cậy của các kết quả, cần có những nghiên cứu tiếp theo ở mức độ cao hơn và với phạm vi lớn hơn tại khu vực thành phố Hà Nội.
TS địa chất Nguyễn Hồng Phương
Nguyễn Mỹ (lược ghi)
