(TT&VH) - Anh Vương Văn Triển, người dân tộc Tày (thôn Na Áng, Na Hối, Bắc Hà) đứng tự hào vuốt “tóc” con ngựa tên Hoa có đốm sao trước trán 6 tuổi đang nhai cỏ tại chuồng. Cô bạn đi cùng đoàn chúng tôi hỏi, rất ngây thơ: “Sao không cắt bớt cái bờm trán cho nó khỏi che mắt ngựa?". Anh Triển cười, tỏ vẻ độ lượng: “Bây giờ cắt cái bờm trán này là ra chợ ngựa mất giá cả triệu ngay, lông đuôi ngựa ngắn cũng mất giá”.
Con ngựa thồ trên phố Bắc Hà
Chiều mùng 1/6, hai chú cháu anh Triển cưỡi con ngựa Hoa và con Xám 9 tuổi tham dự cuộc đua ngựa tại sân vận động Bắc Hà. Xã Na Hối góp mặt vào cuộc đua nhiều nhất, tới 15 kỵ mã và kỵ sĩ...
Chúng tôi tìm đến nhà "kỵ sĩ" Vương Văn Triển ở thôn Na Áng một cách rất tình cờ bởi việc đi tìm hoa lan, tìm mận, tìm rượu ngô... những đặc sản Bắc Hà để "khuân" về Hà Nội. Anh Triển sinh năm 1971, thuộc hộ kinh tế khấm khá, có nhà gỗ tường đất hai tầng, rộng gần 100m2. Ngoài việc chăm vườn mận và nghề nấu rượu ngô... đến mùa khô, anh đánh xe chở vật liệu xây dựng với hai con ngựa đực cường tráng mua cách đây 5 năm (với giá lúc đó gần 5 triệu cả đôi). Tuy xe máy nổ thay thế sức ngựa nhiều, nhưng không gì thay được con ngựa thồ hàng trên những con đường triền núi cheo leo dốc đứng. Hoặc, kéo xe chở mọi loại hàng tới những vùng chẳng có đường…
Một con ngựa bạch giữa rừng núi Bắc Hà
Ai từng đọc truyện ngắn Chuyện tình kể trong đêm mưa của Nguyễn Huy Thiệp, hẳn sẽ có con mắt khác về con ngựa vùng cao sau khi đọc đoạn tả này "con ngựa của người miền núi Tây Bắc, chân thấp, tướng mạo xấu xí, trông giống một con la già, chạy không nhanh nhưng dai sức, khi leo núi thì không khác gì sơn dương. Loại ngựa này đặc biệt nhạy cảm với địa hình miền núi, nó ăn rất ít và chịu được khát". Giống ngựa vùng cao thấp nhỏ, cao chừng 1,5m. Người miền núi có cách để bờm cho ngựa rất kỳ quặc. Đó là để bờm trán rất dài. Bờm dọc cổ ngựa thì xén ngắn, chót lưng lại để dài, giống kiểu tóc của một gã trai làng, để mấy cọng tóc lòa xòa trước trán, đỉnh đầu húi cua, sau gáy lại để dài "như bờm ngựa". Con ngựa bờm đẹp, là phải dày rậm, chân bờm phẳng đều tăm tắp, mọc đều thẳng đứng trên cổ ngựa như một cái bàn chải mới. Bàn chân ngựa thẳng, cao. Ngựa miền núi có đặc điểm là cẳng chân rất nhỏ, nhưng cứng (do đó không cày được, vì thụt bùn), nhưng leo dốc đá thì tuyệt hảo. Ngựa tướng đẹp là ức phải rộng, béo, lông mượt, đùi to, thuần tướng không cắn không đá. Con ngựa thân dài, mảnh thì trông đẹp, chạy nhanh. Nhưng người mua ngựa để thồ thì thích ngựa thân ngắn, leo, thồ tốt hơn. Muốn biết tuổi ngựa, thì xem răng, khi bề mặt hai hàm răng phẳng như cối xay, tức là ngựa khoảng 12 tuổi…
Anh Triển cho biết, con ngựa hay mắc nhất là bệnh nhiễm trùng. Chằng yên thồ không khéo, nếu để ngựa xước da mà không chữa, thì mấy tiếng sau là nổi u lên ở bụng ngay. Nhưng nếu biết cách chữa, thì rất dễ, người Tày hay lấy cây “nhả púng mạ" (Cỏ "púng mạ" - tiếng Tày), nấu nước rửa hoặc xát lên vết thương của ngựa là khỏi. Người Mông còn dùng loại cỏ "púng mạ" này nấu nước uống chữa đau bụng. Anh Triển dẫn tôi ra vườn, nhổ một túm lá "púng mạ" cho tôi xem, loại lá này dài dài giống lá xương xông, vò ra hăng hắc thơm thơm. Có lẽ có chất kháng sinh trong thân cây.
Anh Vương Văn Triển và nữ phóng viên Thúy Hà bên chuồng ngựa
Ngựa còn hay mắc mấy bệnh nữa là viêm phổi, sổ mũi, đau bụng. Chỉ cần con ngựa đi mệt về, đang uống nước, nếu ai làm con ngựa giật mình là bị đau bụng ngay. Cách chữa cũng đơn giản, lấy thảo quả giã nhỏ pha với nước, cho vào ống tre, cho vào mồm ngựa rồi dốc ngược đầu ngựa lên để nó uống hết vào. Sau đó hai người lấy cỏ tranh hoặc đòn gánh gột gột vào ức để nước thuốc trôi xuống bụng, là khỏi. Nếu ngựa bị đau bụng khó tiêu, người Tày nhét một cái ống tre vào hậu môn, rồi đánh cho nó chạy nước kiệu nhẹ, bao giờ nó rơi ống tre ra thì ngựa cũng thông hậu môn, đại tiện ra được, là khỏi. Thường thì nếu ngựa bị đau bụng là rất khó chữa, nếu như không có kinh nghiệm.
Anh bạn đi cùng đoàn nghe chuyện thấy thích, gạ anh Triển đổi ngựa lấy một con xe máy. Anh Triển cười bảo, không nuôi được ngựa đâu, tốn lắm. Nếu cho đi kéo xe, một ngày con ngựa ăn hết 50.000 tiền cỏ, cám, thóc, hoặc ngô. Nếu không cho ngựa đi làm, thì để ở nhà ăn còn tốn hơn Anh Triển giải thích đến đây tôi mới hiểu tính "sinh học" của một vài câu ví von từ con ngựa. Tại sao người ta nói: "Thẳng ruột ngựa" (chỉ người bộc tuệch thẳng thắn), là vì con ngựa dạ dày đơn, không phải dạ dày kép nhiều ngăn như trâu bò, nên ngựa có thể ăn liên tục suốt đêm, ăn đến đâu ị ra đến đấy...
Hai con ngựa Xám và Hoa của anh Triển sống rất thân thiết, cùng buộc một chuồng. Con ngựa Xám nhiều tuổi hơn, như "đàn anh", nên con này làm gì, con Hoa cũng làm theo (vì chuyện này nên xẩy ra một việc rất hài hước ở cuộc đua, chúng tôi sẽ kể sau). Nếu bị nhốt lâu tù cẳng, hai con cũng có hục hặc chút đỉnh. Nhưng nếu tách ra đi làm một con, thì con ở nhà nhớ bạn, hí liên tục đã đành, con đi làm cũng nhớ, cũng hí liên tục, cho đến khi về chuồng gặp nhau mới thôi. Và một con ngựa ốm thì con kia cũng bỏ ăn luôn ("Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ" có lẽ do vậy). Đó mới chỉ là hai "anh đực" ở chung chuồng đã thế. Có lần anh Triển đánh con Xám đi làm, gặp phải con ngựa cái đang "hớn đực". Con Xám ngửi thấy mùi con cái, về bỏ ăn ba ngày. Anh Triển không biết làm thế nào, nghe theo mẹo của ông Chiu người đánh xe ngựa 20 năm nay, cắt móng một con ngựa cái khác về đốt lên xông, rồi đun với nước cho ngựa uống. Con ngựa mới hết "tương tư"…
Thấy chúng tôi hăng hái nói năng một hồi bên chuồng ngựa, người hàng xóm anh Triển sang chơi, nghe chuyện, nói với anh Triển một câu gì đó bằng tiếng Tày: “Tu căn phài hóc tu má tu ma lai”. Hai người đều cười, tôi hỏi, anh kia nói gì đấy. Anh Triển bảo: "Nó nói, ối giời ơi, về con ngựa, con chó, thì người ta phải học chúng nó nhiều đấy"...
Vũ Lâm
